گنبد کاووس

گنبد کاووس بن وشمگیر یا برج قابوس، بلندترین برج آجری جهان و یکی از بی نظیرترین یادمان های برجسته معماری ایران در دوره اسلامی است که در شمال شهر گنبد قابوس استان گلستان و در سه کیلومتری بازمانده شهر قدیم جرجان مرکز حکومت آل زیار، خیابان امام خمینی قرار دارد. میل گنبد بیش از هزار سال، سرفرازانه سر به آسمان کشیده و تمدن کهن مردم این دیار را به رخ جهانیان می کشد.

شهر گنبد قابوس به خاطر دارا بودن یکی از بلندترین برج های آجری دنیا با همین نام، که در قرن یازدهم میلادی بنا شده است، معروف می باشد. این شهر در سده اخیر مرکز ترکمن‌ صحرا محسوب شده و دومین شهر بزرگ استان گلستان پس از گرگان مرکز استان است. شهر گنبد کاووس در دوران کهن به جرجان معروف بوده و به دلیل قرار داشتن در جاده ابریشم از اهمیت بسیاری در بازرگانی برخوردار بوده است.

بر کتیبه های آجری موجود در بنا، تاریخ ساخت گنبد کاووس 397 درج شده است. معروف است که این بنا مقبره قابوس بن وشمگیر، مشهورترین پادشاه آل زیار است، جنجگویی قهار و ادیبی فاضل. ابن سینا و ابوریحان بیرونی از حمایت او برخوردار بودند. اما او سیاستمداری تندخو و افراطی نیز بود و سرانجام لشکریانش بر او شوریدند و وی را از پادشاهی خلع و در قلعه ای نزدیک استر آباد زندانی کردند. مرگ وی طبیعی یا قتل وی به دست لشکریانش در این قلعه حادث شد. درباره دفن قابوس دراین بنا، نظریات مختلفی وجود دارد. در کتاب استر آباد نامه آمده است که بر طبق ثبت تواریخ، مقبره قابوس ممکن نیست که در این گنبدخانه باشد؛ زیرا برای کشف مرقد، کف گنبدخانه را حفر کردند ولی اثری از مقبره پیدا نشده است. آندره گدار در این باره گفته است که براساس روایاتی، جسد قابوس در صندوقی بلورین و به طور معلق در این گنبدخانه قرار داشته است. رابینو در سفرنامه خود می نویسد که در وسط کف برج، سوراخی مستطیل شکل بوده که فعلا پر از خاک است و بی شک مرقد قابوس بوده که سنگ قبر آن مفقود شده است. این بنا به فرمان خود قابوس بن وشمگیر و در زمان حکومت وی ساخته شده. در مورد احداث این بنا نیز اختلاف نظرهایی می باشد. عده ای بر این نظرند که قابوس این برج را از ابتدا برای آرامگاه خود در نظر داشته و برخی دیگر می گویند که هدف ایجاد بنای یادبودی بوده است که راهنمای کاروانها در دشت گرگان نیز باشد و پس از مرگ قابوس، او را در آنجا دفن کرده اند.

کتیبه بدنه خارجی گنبد کاووس

این بنا سراسر از آجر ساخته شده و نمونه ارزنده ای از آجرکاری است. بدنه برج را سراسر از آجر پخته بدون روکش در نهایت پختگی و استحکام ساخته اند. این آجرها به علت تابش آفتاب و بارانهای فراوان تغییر رنگ داده است. گنبد کاووس قدیمی ترین برج مقبره سبک رازی می باشد.

بعد از دورانی بدلیل زلزله، شهر گنبد قابوس که نمادی از تمدن اسلامی و جهانی بود، با خاک یکسان شد و بعدها بقایای آن در قسمت شرقی شهر گنبد قابوس کشف شد. اکثریت جمعیت این شهر را ترکمن های سنی‌ مذهب تشکیل می دهد. آذربایجانی‌ ها و سیستانی‌ ها دو گروه قومی بزرگ دیگر ساکن این شهر هستند. ترکمن ها عمدتا از طایفه یموت هستند و اقلیتی از گوکلان ها و تکه ها هم در شهر حضور دارند. گروهی قزاق نیز در قزاق‌ محله زندگی می کنند. شهر کنونی به سال 1305 ه.ش، در دوران سلسله پهلوی برای سکونت کوچ نشینان ترکمن، به‌دستور رضاشاه بنیان نهاده شد و به سپاس از قابوس بن وشمگیر آن‌ را گنبد قابوس (که اکنون به گنبد کاووس تغییر یافته است) نام نهادند. نقشه اصلی این شهر توسط کارشناسان آلمانی، مطابق با اصول شهرسازی طراحی شد و از این رو خیابانهای متقاطعی داشته و با الگوی شطرنجی فاقد معابر تنگ و قدیمی است. گنبد کاووس جزو اولین شهرهای ایران است که در آن شهرداری قدمت درازی دارد.

بلندی این برج 55 متر و بر روی تپه ای دست ساز به ارتفاع 15 متر ساخته شده است. گنبد مخروطی بنا از شاهکارهای معماری قرن چهارم هجری قمری تلقی می شود. این گنبد با نوعی آجر ریشه دار پوشیده شده که از آن تنها در این بنا و برج رادکان کردکوی استفاده شده است. گنبد در نهایت ظرافت و مهارت به صورت مخروط ساخته شده و تا امروز باقی است. این گنبد یک پوش است. به نظر می رسد قسمتی از کلفتی زیر رأس مخروط خالی یا پوک باشد، یعنی به هنگام چیدن آجرها فضایی خالی در بین آنها باقی گذاشته اند. به نظر استاد پیرنیا، این گنبد در اصل دوپوش بوده که پوش زیرین آن بعدها ویران شده است. در سال 1304 شمسی، پایه برج تعمیر شد. در سال 1318 شمسی، پس از تهیه آجر مخصوص بام و نصب وسایل فنی، گنبد و کتیبه و صفه قاعده و نیز درون مرمت شد. این بنا در سالهای 1349 و 1359 شمسی نیز مرمت شده است. نیم طاق سردر را بر روی دو رشته مقرنس آجری ساخته اند که از نمونه های ابتدایی این هنر تزیینی به شمار می رود.

نمای سردر گنبد کاووس

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}650{/gallery}
برای ارسال نظر ثبت نام نمایید