آرامگاه شیخ‌ احمد جامی

آرامگاه شیخ احمد جامی با قدمتی نزدیک به 800 سال در شهرستان تربت جام استان خراسان رضوی، خیابان میر قوام الدین، خیابان قاضی محمد نعیم قرار دارد. این بنا مربوط به سده 9 تا 12 ه‍.ق می باشد که در تاریخ 15 دی 1310 با شماره ثبت 174 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.

شیخ احمد جامی از عرفای قرن پنجم و ششم هجری قمری است. قسمت های مختلف آرامگاه وی در دوره های متعدد و به دست افراد گوناگون ساخته شده است. به طور مثال گنبدخانه اصلی را یکی از اعقاب سلطان سنجر سلجوقی بنیان گذاشته است که در اکثر منابع، وی را رکن الدین ابوبکر، جد فرمانروایان سلسله کرت دانسته اند. قبر شیخ احمد در هوای آزاد در جلوی ایوان مسجد قرار دارد. بر روی قبر نمادی سنگی به ارتفاع حدود دو متر با حکاکی های زیبا قرار داده شده است. روی قبر شیخ هیچ سنگی قرار داده نشده و تنها یک درخت پسته کاشته شده است.

این مجموعه شامل حدود ده بناست؛ در حالی که مرقد شیخ، به صورت روباز و خارج از این بناها، در مقابل ایوانی عظیم قرار دارد. گنبدخانه اصلی در مرکز مجموعه است و ایوانی در سوی شمالی آن قرار دارد که به صحن وسیع مقبره رو کرده است. دو گنبدخانه کوچکتر به نام "گنبد سفید" و "مسجد کرمانی"، به ترتیب در غرب و شرق ایوان واقع است. در شرق گنبدخانه، شبستانی به نام "مسجد عتیق" و در غرب آن، حیاط کوچکی به نام "سراچه" قرار دارد. در جنوب مجموعه نیز، مسجد نو جای گرفته است. در ضلع غربی حیاط مقبره، یک گنبدخانه و بقایایی از مدرسه فیروزشاهی باقی است.

ایوان: ایوان مجلل و زیبای مزار شیخ احمد جام با ارتفاع تقریبی 28 متر ازدیدگاه هنری و تزیینات معماری برای هر بیننده ای تحسین برانگیز است. این بخش از مجموعه که در برابر گنبدخانه به عنوان نقطه مرکزی این مکان است، از صلابت خاصی برخوردار می باشد. گویا در گذشته معماری ایوان مشهور به «طارق درب» بوده که خانم «گلمبک» به استناد کتاب «مقامات اولاد شیخ جام» نگاشته شده در سده پانزدهم میلادی بنای آن را به «مطهر بن اسماعیل» نسبت داده است. به اعتقاد برخی صاحب نظران شالوده ایوان در نیمه اول سده هشتم هجری ریخته شده و ساختمان آن در اواخر همان سده به پایان رسیده است. آنچه درحال حاضر در بالاترین نقطه ایوان مشاهده می شود، دو گلدسته یا مأذنه کوچک به ارتفاع تقریبی 5 متر است که بنای آن را به شخصی به نام «شیخ اسمعیل خان مستوفی الممالک» مستوفی کل کابل و قندهار مقارن با حکمرانی نادرشاه افشار نسبت می دهند. این گلدسته ها که بیشتر ساختار آن به گنبد فرنگی است به صورت شش ضلعی ساخته شده و هرضلع آن چشم انداز وسیعی به اطراف دارد.

ایوان اصلی آرامگاه شیخ‌ احمد جامی

ایوان رفیع مزار با صلابت خاص خود دارای تزیینات کاشیکاری معرق و برجسته، مقرنس‌، قطاربندی و کاربندی است که با شیوه ای هنرمندانه در معماری آن اجرا شده است. کاشیکاری های فعلی ایوان، کاشیکاری معرق دوره صفوی است که تمام نمای ایوان، از اسپر و پیشانی تا زیر قوس را در بر گرفته و با نقوس هندسی، حیوانی، گیاهی و کتیبه های ثلث به رنگهای سفید، آبی، فیروزه ای، لاجوردی،‌ سبز روشن و قهوه ای روشن پوشیده شده است. ظاهراً پس از پایان معماری، ایوان به صورت امروزی دارای تزیینات نبوده و در قرون بعد به امر شاه عباس صفوی اسپرها و داخل آن و به خصوص حاشیه بیرونی سردر با کاشیهای معرق آراسته شده است. گویا این عمل شاه عباس در سال 1022 ه.ق پس از مراجعت از فتح قندهار صورت گرفته که این روایت در مرآت البلدان ثبت شده است. فضای داخلی ایوان مسیر دسترسی به سه فضای دیگر به نام گنبدخانه، گنبد سفید و مسجد کرمانی است. علاوه بر آن در طرفین ایوان بین جرز پایه ها یکصد و یک پلکان به طور مارپیچ، مسیر ارتباطی به بخش فوقانی بنا و مأذنه ها را فراهم کرده است.


گنبد خانه: این بخش از معماری مجموعه مزار جام در امتداد ایوان و در منتها الیه طول فضای داخلی آن قرار دارد. امروزه بنای گنبدخانه را متصل به ابنیه و فضاهای دیگری مشاهده می کنیم. بررسی ها و تحقیقات به ویژه در نوع مصالح مؤید این حقیقت است که دیوارهای این بنا با جرزهای مجاور شرقی آن و با رواق ، قفل و بست نداشته و وجود آثاری از دو ردیف تزیینات آجری در بدنه غربی بنا حکایت از آن دارد که گنبدخانه بنای منفردی بوده و گویا مقدم بر سایر ابنیه اطراف ساخته شده است. ورودی این بنا در فضای داخلی ایوان بلند مزار قرار دارد. آستانه ورودی دارای دری قدیمی است که در اسپر ایوان تعبیه شده و تزیینات منبت کاری هنرمندانه به هیأت کتیبه و نقوش متنوعی است که برسطح آن دیده می شود.

فضای داخلی گنبد و بنای آن یادآور طرح مقبره سلطان سنجر سلجوقی درمرو (سده دوازدهم میلادی)‌ و بقایای آرامگاه تیموری مجاور مسجد هرات است. گنبدخانه نقطه مرکزی مجموعه است که چهار نمای خارجی آن به وسیله بناهای پیرامون پوشیده شده است. ساختار این بنا شامل چهار سه کنج، ‌دو اتاق کوچک، ‌چهار طاق نمای پر هشت ضلعی است و سطح زیر گنبد آن با کاربندی های بسیار چشمگیر مزین شده است. این قسمت از مجموعه از نظر تزیینات زیباترین و چشم نوازترین نقش ها را به لحاظ مفهوم و معنی در خود محفوظ نگاه داشته است. سطوح دیواره ها و زیر گنبدخانه با طرح های هندسی و موتیف های گیاهی با زمینه های مختلف آبی رنگ در قابهای متفاوت تزیین شده که از نظر سبک متعلق به سده هشتم هجری یا نیمه دوم قرن چهاردهم میلادی است. معمار مرمت کننده گنبدخانه اصلی، استاد عبدالوهاب بنا و تزیینات آن کار سلطان شاه نقاش است.

سقف گنبدخانه اصلی آرامگاه شیخ‌ احمد جامی

مسجد کرمانی: یکی از باشکوه ترین فضاهای معماری مجموعه مزار شیخ احمد جامی پس از گنبدخانه، بنایی است موسوم به «مسجد کرمانی» که نام خود را از سازنده محراب واقع در فضای داخلی آن اقتباس کرده است. بنای مسجد کرمانی به عنوان شاهکاری به یادگار مانده در هنر تزیینی معماری دوره اسلامی در ضلع جنوب شرقی (سمت چپ) ایوان این مجموعه قرار دارد. ورودی بنا شامل ایوانچه ای است که پوشش آن با مقرنس آراسته شده و سطح این مقرنس ها با نقاشی هایی به اشکال گل و بوته بسیار ظریف و هنرمندانه پوشیده شده است. فضای داخلی مسجد کرمانی با پنج دهانه و زیربنای حدود 182 متر مربع،‌ اجزا و عناصر معماری تزیینی قابل توجه و معتبری را در خود جای داده است.

محراب مسجد کرمانی آرامگاه شیخ‌ احمد جامی

این بنا مشتمل بر شاه نشینی در میان ضلع، چهار فضای کوچک واقع در جرز قطور آن به عنوان «چله خانه» و محل عبادت انفرادی و اعتکاف در اضلاع شرقی و غربی است. در بخش فوقانی سطوح دیواره های این مسجد نیز کتیبه ای به قلم شیوای ثلث مزین به سوره «یس» دیده می شود که در واقع شیوه نگارش آن مشابه با کتیبه محراب است. در دهانه پایانی واقع درمنتها الیه شمالی و جنوبی فضای داخلی در بخش فوقانی کتیبه قرآنی، لوحه های مستطیل شکل گچبری شده وجود دارد که موتیف های گیاهی ظریف آنها را مزین کرده است. علاوه بر آنها در دهانه جانبی ضلع شمالی محراب نام «استاد فقیر» در قاب کوچکی قرار دارد.

نفیس ترین عنصر تزیینی معماری این بنا، محراب گچبری شده مجلل و باشکوه آن است که در دهانه مرکزی روبه قبله ایجاد شده است. کتیبه اصلی در حاشیه محراب ایجاد شده و حاوی سوره مبارکه «فتح» از ابتدای «بسم الله الرحمن الرحیم» به قلم شیوای نسخ است و تا قسمتی از آیه پنجم این سوره ادامه می یابد.

گنبد سفید: بنای واقع در ضلع شمال غربی ایوان معروف به «گنبد سفید» است و از آن به نام های «مسجد رواق» یا به تعبیری دیگر «مسجد سردر» یاد شده است. زیر بنای داخلی بنا به طور تقریبی 64 متر مربع را در برگرفته و درگاه ورودی آن در مجاورت ورودی مسجد کرمانی است. پوشش طاق این درگاه آراسته به عناصر تزیینی از جمله گل و بوته و موتیف های گیاهی است که به صورت نقاشی روی گچ اجرا شده است. قسمت فوقانی پوشش طاق نیز مشابه با وضعیت معماری مجاور آن (درگاه مسجد کرمانی) به رشته پلکان مارپیچ برای دسترسی به بالای ایوان منتهی می شود.

بنای گنبد سفید دارای دو شاه نشین در اضلاع شمالی و جنوبی است که شاه نشین ضلع جنوبی مزین به مقرنس های زیبایی مشابه با تزیینات مسجد کرمانی بوده و بر طبق آن احتمال داده می شود شاه نشین در طول اعصار و قرون بازسازی و ساماندهی شده باشد. علاوه برآن شواهدی بر وجود محراب در این بنا دیده نمی شود. عناصر معماری شاه نشین در سمت شرقی و غربی نیز فاقد هر گونه عناصر و اجزای تزیینی است. چهار تویزه ای که فضای مرکزی را احاطه کرده اند ایجاد پوشش را بر روی بنا به صورت گنبدی کم خیز ممکن کرده است.

در اسپرهای ساقه این پوشش تعدادی نورگیر برای تأمین نور فضای داخلی بنا تعبیه شده است. در طرفین شاه نشین شرقی محل دو درگاه کوچک دیده می شود که به طاق نماهای بیرونی راه داشته است. تزیینات نمای داخلی بنا شامل مقرنس های شاه نشین، ‌قوسهای تزیینی نظیر مسجد کرمانی، وجود کتیبه ای به خط کوفی بوده که در داخل بنا و در ابتدای ورودی آن ایجاد شده است. این کتیبه پیرامون زمینه شطرنجی ناتمام نوشته شده و حاوی سوره های «فاتحه» و «اخلاص» است.

مسجد عتیق: ضلع جنوب شرقی گنبدخانه به فضایی منتهی می شود که در مجموعه مزار جام به «مسجد عتیق»‌ موسوم است. گویا این بنا در گذشته مسجد جامع بوده. به طور کلی فضای معماری مسجد عتیق با ابعاد تقریبی 484 متر مربع شامل شبستان جرزهای آجری است. با توجه به اشاره ای که «دونالد.ن.ویلبر» به وجود تویزه ها بر روی ستون های غربی دارد، گویا در مرکز بنا گنبدی برپا بوده است. بنابراین شواهد معماری برجای مانده نشان می دهد، گنبد مسجد عتیق بر روی چهار تویزه قرارداشته است.

براساس منابع موجود، شبستان معروف به مسجد عتیق، در شرق گنبدخانه مقبره، در سال 720 توسط رضی الدین احمد، برادر خواجه مطهر احداث شده است. در مجمل فصیحی، احداث این شبستان در همین سال به ملک غیاث الدین کرت نسبت داده شده است. با این همه، عبد الحمید مولوی این شبستان را از آثار سلطان سنجر دانسته است.

شبستان مسجد عتیق آرامگاه شیخ‌ احمد جامی

مسجد عتیق بنایی است متشکل از فضایی مربع مستطیل که در امتداد محراب توسط رواقی شرقی و غربی به دو بخش تقسیم می شود و از نقطه میانی این رواق، ‌رواقی دیگر در ضلع شمالی- جنوبی با همان ارتفاع عبور کرده و گنبدی در برخورد این دو رواق استوار بوده است. طاق های دو اشکوبه رواقها فضاهای خالی چهار طرف مسجد را دور می زده است. در میان جرزهای طبقه دوم ضلع غربی دهانه های پوشش داری ایجاد شده که عبور در فضاهای گوشوار (فضای ارتباطی طبقه دوم) را میسر می سازد.

گنبد فیروزشاهی: یکی از بناهای مشرف بر صحن مزار شیخ احمد جام «گنبد فیروزشاهی» می باشد که توسط حاج زین بن محمد جامع شیرازی طراحی شده است. این بنا در ضلع غربی مجموعه قرار دارد. بنای مزبور دارای نقشه چلیپایی شکل و چهار ایوانی است که برفراز آن گنبدی بلند به رنگ فیروزه ای قرار دارد و امروزه همچنان به «گنبد سبز» معروف است. ساقه گنبد این بنا از سه قسمت شکل گرفته که وجود کتیبه ای به خط ثلث مزین به سوره «فتح» زیبایی خاصی به نمای مجموعه بخشیده است.

گنبد فیروز شاهی یک گنبد دو پوسته گسسته است، که دو پوسته آن بوسیله تعدادی خشخاشی مهار شده است. مزایای استفاده ار گنبد دو پوسته :1- دستیابی به ارتفاع در منظر بیرونی برای مشخص تر شدن در فضای شهری و ارتفاع مناسب و مقیاس انسانی در فضای داخلی، 2- آکوستیک و صوت، 3- سازه و استحکام گنبد؛ می باشد.

ورودی مجموعه: ورودی مجموعه به گونه ای است که جلب نظر کرده و افراد را به سمت خود فرا می خواند. معماری آن شامل پیش طاق ورودی آستانه درگاه با دری چوبی و طاقهای دو اشکوبه به طرفین است. پوشش پیش طاق مزین به نقاشی هایی ظریف و زیبا از گل و بوته احتمالا از دوران تیموری و پس از آن است. در بالای این قسمت لوحی با این مضمون نصب شده است: «فاخلع نعلیک» (برگرفته از آیه ۱۲ سوره مبارکه طه) یعنی «موزه (کفش) از پای خارج ساز».

سردر اصلی مجموعه آرامگاه شیخ‌ احمد جامی

به دلیل اینکه در صحن های مجموعه، نمازهای یومیه، ‌جمعه و اعیاد برپا می شوند، ورود به مجموعه با آداب خاصی انجام می گیرد به طوری که برای احترام و نشان دادن ارادت خویش به شیخ احمد با پای برهنه وارد مجموعه می شوند. در چوبی قدیمی مجموعه آراسته به کتیبه های کوفی است که به دلیل محو شدن بیشتر قسمت های آن قابل خواندن نیست، اما ظاهر آن نشان از قدمت این اثر دارد.

بنای آب انبار و متعلقات آن: در مجاورت درگاه ورودی مزار شیخ جام آب انباری آجری قرار دارد. بر طبق کتیبه موجود و ماده تاریخ مصرع آخر ابیات، ‌این آب انبار درسال 1010 ه.ق به سعی و اهتمام شخصی به نام «فیروز جنگ ابن حسین»‌ از بزرگان دوران شاه عباس صفوی ساخته شده است.

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}644{/gallery}
برای ارسال نظر ثبت نام نمایید