گنبد سرخ مراغه

احداث مقابر نيز در دوره سلجوقي به عنوان يك بنای مذهبی اهميت فراوان داشته و مقابر و گنبدهای متعددی در حوزه حكومت سلجوقيان بنا گرديد و امروزه نمايشگر قسمتی از هنر باشكوه آن دوره است. مقابر و گنبدهای دوره سلجوقی با پلان های متنوعی ساخته شده و اغلب با آجركاری، كاشی كاری و گچ‌ بری های زيبا تزيين گرديده اند.

یكی از قديمی ترين مقابر دوره سلجوقی، گنبد سرخ مراغه می باشد که در نزد اهالی شهر مراغه بيشتر به گنبد سرخ شهرت دارد. این بنا در قسمت جنوب غربي شهر مراغه استان آذربایجان شرقی خیابان انقلاب، تقاطع خیابان خیام، بوستان آقالار واقع شده است.

در حدود 800 سال است كه اين بنا در شمال ايران در مقابل تمام حوادث پايداری كرد تا بتواند امروز در مقابل من و شما شهادت دهد كه پدران ما مردمان بسيار با سليقه ای بوده‌اند و هنرشان را در همه جا و حتی در مورد ساختن آرامگاه هايشان بكار برده اند. قسمت خارجی پوشش آن از ميان رفته و در جداره هايش سوراخهایی براي روشنایی تعبيه كرده‌اند، و به اين مناسبت قسمتی از كتيبه های آن خراب شده و قسمتهای پایين بنا به هم ريخته و بيم آن می رود كه رطوبت در آن اثر كند و آرامگاه را از پا بيندازد. با این حال این بنای نیمه خراب بسیار زیبا است و شاید از بسیاری از كاخهای مجللی كه امروز به سبك خارجی در تهران ساخته می شود زیباتر باشد.

نمای ورودی گنبد سرخ مراغه

مقبره، بنایی است آجری متشكل از سردابه و اتاق اصلی كه از خارج به صورت مكعبی است به ابعاد 8/4 و از داخل مربعی است به ابعاد 5/95 متر با سقفی گنبدی كه بر مقرنس هایی كه هنوز سالم مانده اند نهاده شده است. در گذشته این گنبد را پوششی به شكل هرم هشت ضلعی – كه فقط قسمت های پایینی آن باقی مانده – می‌ پوشانده است.

جبهه مدخل بنا كه رو به سمت شمال دارد دارای تاق نمای زیبایی است كه تزیینات آن، در بالای مدخل، از خارج به داخل عبارت است از: یك قاب مستطیل كه با كتیبة كوفی مزین بوده است. دو مثلث شكل در دو گوشه داخلی قاب مزبور كه با خطوط سه شاخه و چهار شاخه تزیین یافته است. جلو مدخل پلكانی است با پنج پله كه ارتباط بیرون و درون آن را برقرار می سازد. پله ششم و هفتم نیز پیشخوان بنا را تشكیل داده اند. دخمه یا سردابه در میان سكو واقع شده و از جبهه شرقی می توان به آن راه یافت. طاق سردابه از یك سو بر دیوار‌ها و از سوی دیگر بر پایه های مركزی نهاده شده است.

نمای سه ضلع شرقی، غربی و جنوب بنا با دو طاق ‌نما و یك كتیبه نواری شكل عریض آذین شده است و در چهار گوشه خارجی مقبره سرستون های مدوری با تزیینات آجری وجود دارد كه علاوه بر كمك به ایستایی بنا به زیبایی آن نیز می افزاید.

بنا دارای چهار پنجره است كه از داخل در گردن گنبد و از خارج بر چهار وجه اصلی هشت گوشه ای كه سقف را بر آن نهاده اند قرار گرفته است. روزنه های دیگری نیز در كتیبه های نواری شكل اضلاع غربی، شرقی، جنوبی و در مركز گنبد گشوده اند ولی بدون شك این روزنه ها هیچ ارتباطی با تركیب اولیه ساختمان نداشته است.

زیر بنا از سنگ تراشیده ساخته شده و بقیه بنا تماما از آجر است؛ آجر‌هایی كه با زیبایی تحسین انگیزی بر روی هم چیده شده اند. استعمال كلوك های كاشی فیروزه ای و آبی در لابلای این آجرها كه به رنگ قرمز تیره اند، از امتیازات مهم تزیینی این بنا به حساب می آید. كف داخلی مقبره با سنگ مستطیل شكل مفروش و دیواره های داخل نیز با گچ اندود گردیده است و بر آن هیچ اثری از نقاشی و یا گچبری دیده نمی شود. آرایش این قسمت منحصر است به طاق نماهای دو قلو با ستون های كوچك مشابه طاق نماهایی كه سه ضلع از اضلاع خارجی بنا را آذین كرده است. داخل بنا به طور کامل خالی است و چیزی كه ما را به نحوه آرایش و حتی هدف از ساختن اتاق اصلی و سرداب نزدیك كند به چشم نمی خورد، لیكن با توجه به مشابهت های موجود بین جزییات آرایش سرداب این مقبره و بنای گنبد غفاریه، چنین بر می آید كه مقبره اصلی در درون دخمه قرار داشته و اتاق‌ اصلی، محل تجمع و برگزاری مراسم نماز بوده است.

اگر كسی در حال حاضر می خواست آرامگاهی بسازد قطعا آنقدر هنر در گوشه دیوار آن به خرج نمی‌داد. این طرح پیچیده و دقیق به قدری با تناسب و موزون است كه خود به منزله شاهكاری از هنر معماری است. شکل زیر: گوشه نمای خارجی این طرح را نشان می دهد و عبارت از نیمه ستونی است كه با آجر تراشیده ساخته شده و به قدری هنر در آن بكار رفته كه به صورت شاهكاری از هنر آجر تراشی در آمده است.

نیمه ستونی که با آجر تراشیده در گنبد سرخ مراغه ساخته شده

آجر تراشی از ابتكارات معماران ایرانی است و در كشورهای دیگر معمول نبوده است. آجرهای قرمز را به قطعات مورد نظر می تراشیدند و روی بنا كار می گذاشتند و بوسیله فرو رفتگی و پیش آمدگی ها، نقوش و تزئیناتی ایجاد می نمودند كه روی دیوار سایه و روشن مطبوعی ایجاد می كرد. اینطور بنظر می رسد كه فن آجر تراشی از قرن پنجم در ایران معمول گردید و یكی از نمونه های خوب آن، برج سلطان مسعود سوم در غزنه می باشد.

كتیبه های طرف شرق و جنوب این بنا با آیات قرآن مزین گشته و كتیبه نمای غربی نام سازنده را اعلام می دارد. مفاد این كتیبه ها نشان می دهد كه بنای گنبد سرخ در سال 542 هجری به دستور عبد العزیز بن محمود بن سعد یدیم رییس آذربایجان و به وسیله بنی بكر محمد بن بندان بن المحسن معمار ساخته شده است. این نقش مركزی در داخل كتیبه ای كه به خط كوفی نوشته شده قرار گرفته است. متن كتیبه نیز در آجر تراشیده شده و چون كم رنگتر از زمینه آن است به خوبی نمایان گردیده.

در مقام مقایسه تزئینات آجرکاری بخش شمالی ایران؛ اگر ابنیه ای را كه تاریخ ساختمان شان مقدم بر گنبد سرخ مراغه است با این اثر مقایسه كنیم خواهیم دید كه تزیین رنگین در آن ها به كار نرفته است. نه در گنبد قابوس و برج های رادگان غربی و لاجیم و رسكت، نه در مقابر پیر علمدار و چهل دختران و برج مهماندوست، حتی یك قطعه كاشی دیده نمی شود. اما بلافاصله پس از ساخت گنبد سرخه مراغه چنین به نظر می رسد كه به كار بردن این تزئینات عمومیت پیدا كرده باشد. و فقط دو بنا هست كه بلافاصله بعد از گنبد سرخ ساخته شده و با كاشی تزیین نشده اند. یكی مقبره یوسف ابن قصیر در نخجوان و دیگری سه گنبد ارومیه؛ امّا تفاوت تاریخ ساختمان نخجوان با گنبد سرخ مراغه پانزده سال است. علّت آن را  می توان چنین پنداشت كه در آن زمان در شهر كوچك نخجوان وسایل این كار موجود نبوده است. اما درباره سه گنبد ارومیه با توجه به این كه نوشته و عامل تزیینی هندسی شكل آن در این ساختمان آجری با سنگ حكاكی شده و تراشیده ساخته شده می توان تصور كرد كه در این قسمت آذربایجان روش تزیین ساختمان با سایر نواحی تفاوت داشته و یا این كه در آنجا هم مانند نخجوان وسایل كاشی كاری فراهم نبوده است.

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}642{/gallery}
برای ارسال نظر ثبت نام نمایید