مسجد جامع ورامین

مسجد جامع ورامین یا مسجد جمعه ورامین یکی از قدیمی‌ترین ساختمان‌های شهر ورامین در استان تهران می‌باشد. گچبری‌های این بنا از زیباترین نمونه‌های گچ بری ایرانی است.

براساس کتیبه سردر، مسجد جامع ورامین، در زمان سلطنت ابوسعید بهادرخان به همت محمد بن محمد بن منصور القوهدی و به سعی فرزندش، حسن بن محمد، ساخته شده است. در دیگر کتیبه های مسجد، نام علی قزوینی و امیر غیاث الدین یوسف خواجه نیز دیده می شود که شخص اول را از معماران احداث اصل بنا یا فقط جبهه جنوبی آن و شخص دوم را معمار مرمت بنا در زمان شاهرخ تیموری دانسته اند. امیر غیاث الدین یوسف خواجه، بانی مدرسه دو در مشهد نیز می باشد.

دونالد ویلبر، تاریخ ساخت مسجد جامع ورامین را سال‌های اولیه سلطنت ابوسعید دانسته و معتقد است که چهار ایوان مسجد، هم زمان ساخته شده است. در جایی دیگر آمده است که؛ آغاز احداث مسجد در ایام سلطنت محمد خدا بنده و پایان آن در دوره حکومت فرزندش، ابوسعید بهادر خان، بوده است. احداث بنا در حدود بیست سال به طول انجامید و بنابراین شروع احداث آن در زمان سلطنت سلطان محمد خدابنده بوده است. چنان که گذشت، مسجد در دوره ایلخانان بنا و در زمان شاهرخ تیموری مرمت شده است. محراب مسجد، جزء بنای اصلی مسجد است و در دوره تیموریان، تغییر اساسی در بنا صورت نگرفته است. به نظر او، این مسجد به علل سیاسی و اجتماعی چندی پس از احداث بی استفاده و متروک مانده و در طی زمان، تحول مهمی در معماری آن پدید نیامده و آنچه امروزه دیده می شود شکل اصلی مسجد است که اثر گذر زمان و فرسودگی در آن مشهود است.

عناصر مهم در طرح این مسجد، یعنی گنبدخانه و ایوان اصلی و سردر و جلوخان، در یک امتداد واقع شده و محوری قوی پدید آورده اند. محوری با این قدرت، اولین بار در طرح معماری این مسجد ظاهر گشته و سپس در بناهای دیگر تکرار شده است.

سردر این مسجد نیز، برخلاف اغلب بناها، از حجم کلی ساختمان بیرون زده است و به صورت حجمی برجسته خودنمایی می کند. بعلاوه، نقوش سفال لعاب دار، به دو رنگ فیروزه ای و لاجوردی، در ترکیب با سفال بی لعاب و کتیبه های باارزش، زیبایی و شکوه این سردر را دو چندان کرده است؛ و با آنکه سردر در گذر زمان آسیب فراوان دیده، هنوز آثار عظمت گذشته در آن مشهود است. در تزیینات ایوان جنوبی و گنبدخانه مسجد نیز، ترکیبی از سفال لعاب دار و بی لعاب دیده می شود. همچنین بدنه های داخلی گنبدخانه و محراب تزیینات گچ بری فراوانی دارد. از باقی مانده تزیینات دیگر فضاهای مسجد می توان نتیجه گرفت که تزیینات رنگین بر محور اصلی بنا تمرکز یافته و این خود تاکیدی دوچندان بر اهمیت این محور است.

جبهه غربی مسجد بر اثر سیل به کلی تخریب شده بود؛ اما در چند دهه اخیر، در نتیجه کاوش های باستان شناختی، پایه های قطور شبستانی در آن کشف شد. پیش از این اکتشافات، تصور می شد که دو جبهه شرقی و غربی مسجد قرینه بوده و در جبهه غربی نیز، مانند سوی مقابل آن، رواقی وجود داشته است؛ اما پس از کاوش های اخیر مشخص شد که جبهه غربی یک ردیف ستون بیش تر از ضلع شرقی داشته است.

مسجد جامع ورامین، نه بر روی زمین مسطح، بلکه در زمینی احداث شده که شیبی نسبتا تند از شرق به غرب داشته و احتمالا در کنار آن، رودخانه یا مسیل بوده است. به همین سبب، در هنگام ساخت بخش غربی، نوعی سکوسازی برای تسطیح محوطه انجام گرفته است. طبقه بندی سفالینه های کشف شده در لایه های سیلابی نشان می دهد که وقوع سیل و ویرانی بخش غربی مسجد در نیمه اول قرن یازدهم هجری قمری یا پس از آن بوده است.

در سال ۱۳۷۳ شمسی، بازسازی شبستان جبهه غربی آغاز شد. امروزه این شبستان را به صورت قبلی خود کاملا بازسازی کرده و دیوارهای آن را هماهنگ با نماهای داخلی و خارجی مسجد ساخته اند. در دهه های اخیر، بقایای حوض بزرگ داخل صحن و نیز مجموعه حوض و آب انبار جلوی سردر مسجد را از زیر خاک بیرون آورده اند که نشان می دهد مسجد در گذشته جلوخان وسیعی داشته است. بنای سردر، که به مرور زمان آسیب بسیار دیده و بیش از یک سوم آن ازمیان رفته بود، در سالهای اخیر کاملا بازسازی شده است. در عملیات مرمت مسجد، قسمت هایی از پایه و میله مدور وسط دومناره در دو سوی سردر به دست آمد. با توجه به این بقایا، احتمالا پیش از این، مناره هایی در دوسوی سردر وجود داشته که یا تخریب شده و یا آن که هرگز تکمیل نشده اند. هم اکنون کارشناسان سازمان میراث فرهنگی در حال ساخت این مناره ها هستند. (منبع: الف-۱)

برای مشاهده تصاویر بیشتر و همچنین مدارک فنی مسجد جامع ورامین (شامل: پلان ها، برش ها، مقطع ها و پرسپکتیو) به بخش گالری تصاویر این مطلب، در ادامه صفحه مراجعه نمایید.

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}1346{/gallery}
برای ارسال نظر ثبت نام نمایید