مسجد جامع نطنز و مقبره شیخ عبدالصمد

مسجد جامع نطنز و مقبره شیخ عبدالصمد در خیابان باغستان شهرستان نطنز استان اصفهان واقع شده. این بنا از سه بخش: مسجد جامع، مقبره شیخ عبدالصمد و بقایای از خانقاه شیخ عبدالصمد، تشکیل شده است.

قدیمی ترین کتیبه این مجموعه، بر ضلع شرقی گنبدخانه، مورخ به 389 است. این کتیبه در مرمت سال های اخیر آشکار شده. براساس کتیبه های موجود، بانی مسجد جامع نطنز و مقبره شیخ عبدالصمد، خلیفه بن حسین بن علی ماستری و مباشر احداث این ابنیه شمس الدین محمد بن علی نظنزی بوده. براساس کتیبه گنبد مقبره، معمار آن ابراهیم بن اسماعیل بنا اصفهانی و دستیارش شیخ اسماعیل بوده است. بر بدنه مناره، نام محمد بن ابی علی و نیز امیرکبیر جلال الدین عبدالله دیده می شود و چنین نگاشته شده که این مناره به سعی کمال الدین محمد احداث شده است. مزار شیخ عبدالصمد به همت خدیجه سلطان، دختر شمس طلا، کاشی کاری شده و ضریح چوبی این مقبره را استاد حسین بن اسماعلیل سرشگی نظنزی ساخته است.

آندره گدار درباره مجموعه بناهای مسجد جامع نطنز و مقبره شیخ عبدالصمد نوشته است که: محورهای اصلی این بناها، که همان محور محراب آنهاست، در حدود 10 درجه با یکدیگر اختلاف دارد و این اختلاف بیش از آن است که بتوان حمل بر اشتباه در نقشه بنا کرد. پس باید پذیرفت که به هنگام احداث این دو بنا، روش سازندگان هر یک از آنها در تعیین راستای قبله با دیگری تفاوت داشته است. وی افزوده است که راه ورودی مقبره، که به شکلی نامناسب تعبیه شده، دلیلی بر آن است که بنای مقبره به مسجد اضافه شده است؛ ولی به اعتقاد دونالد ویلبر، مقبره شیخ عبدالصمد از مسجد جامع قدیمی تر است؛ چون در نقاطی که گچ دیوارها فروریخته است، قسمتی از تزیینات آجری قدیمی تر آن دیده می شود.

براساس تحقیقات و کاوش های کارشناسان سازمان میراث فرهنگی در دهه های اخیر، قدیمی ترین بخش این مجموعه گنبدخانه جبهه جنوب غربی مسجد است. کتیبه ای که در سال 1352 شمسی در این گنبدخانه کشف شد نشان داد که این گنبدخانه در سال 389 بنا شده و در نتیجه قدیمی ترین گنبد تاریخ دار منطقه است. این گنبد را با رواقی در پیرامون آن به صورت منفرد ساخته بوده اند و رواق سمت قبله گنبدخانه به عللی ویران و به مرور، معبر عمومی شده بوده است.

در قرن هشتم هجری قمری، بخش های دیگر مسجد را به گنبدخانه افزوده اند و با حفظ گنبدخانه قرن چهارم هجری قمری و بخشی از رواق شمالی آن، ورودی هایی از صحن به زیرگنبد تعبیه کرده اند. بقایای این رواق و آجرفرش آن در دیگر جبهه های گنبدخانه در حفاری های دوره اخیر آشکار شده است.

مقبره شیخ عبدالصمد، ازاره ای از کاشی های ستاره ای شکل داشته که این کاشی ها به سرقت رفته است. همچنین بر دیوار جنوبی این بقعه، محرابی از کاشی وجود داشته که به نظر دونالد ویلبر، احتمالا همان محرابی است که اکنون در موزه ویکتوریا وآلبرت لندن نگه داری می شود. ویلبر همچنین احتمال داده است که کاشی های حاشیه این محراب مورخ به 707 و امروزه در موزه هنری متروپولیتن باشد.

بنای خانقاه در غرب این مجموعه قرار داشته که هم اکنون فقط سردر آن باقی است. بنا بر اظهارات اهالی محل، این بنا تا پایان دوره صفویان وضع بسیار خوبی داشته و در حمله افغانان، ویران شده است. در سال 1375 شبستانی برجای خرابه های این خانقاه احداث شده است. قسمتی از سردر خانقاه و تزیینات آن به مرور زمان فروریخته بود که در دهه های اخیر مرمت شده است. امروزه سقف این سردر با مقرنسی زیبا و کاشی های رنگارنگ پوشیده و کاشی کاری نمای خارجی آن بازسازی شده است.

احداث مناره این مجموعه با ارتفاعی حدود 37 متر، براساس کتیبه آن، در سال 725 آغاز شده است. کاشی های مناره که به تدریج فرو می ریخت و هر ساله آسیب بیشتری می دید، در سال 1356 شمسی مرمت اساسی شد.

نکته قابل توجه در این مجموعه تفاوت تزیینات در قسمت های مختلف آن است: بناهای مسجد جامع نطنز و مقبره شیخ عبدالصمد به طور کامل گچ اندود و بدون تزیینات کاشی است؛ درحالی که سردر خانقاه ومناره و پایه آن، که در فاصله کوتاهی از مسجد و بقعه ساخته شده، پوشیده ازکاشی است. (منابع: الف-1)

برای مشاهده تصاویر بیشتر و همچنین مدارک فنی مسجد جامع نطنز و مقبره شیخ عبدالصمد (شامل: پلان ها، برش ها، مقطع ها و پرسپکتیو) به بخش گالری تصاویر این مطلب، در ادامه صفحه مراجعه نمایید.

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}1321{/gallery}
برای ارسال نظر ثبت نام نمایید