خانه مرتاض یزد

خانه مرتاض در شهر یزد، محله تبریزیان، خیابان قیام، بازار تهرانیها، کوچه محمودی قرار گرفته است.

این بنا را علی شیرازی در اواخر دوره قاجاریان، در حدود 150 سال پیش، احداث کرده است. بازماندگان وی بعدها لقب علایی و مرتاض گرفتند و به همین علت این بنا به خانه مرتاض شهرت یافت.

خانه مرتاض یزد از دو بخش اصلی تشکیل شده است و هر بخش حیاطی خاص خود با ورودی ای  جداگانه  دارد. در عین حال، این دو بخش به شکلی ظریف به یکدیگر مرتبط اند. با گذشتن از سردر و هشتی زیبا و راهرو می توان به گوشه حیاط اصلی رسید. در مقابل، ورودی حیاط کوچک تر فقط درگاه و راهروی کوتاه دارد که آن نیز به ایوانچه ای واقع در گوشه جبهه جنوبی ختم می گردد. تفاوت ورودی مفصل حیاط بزرگ با ورودی ساده حیاط کوچک، چنان که تفاوت اهمیت دو حیاط را می رسند، نشان دهنده استقلال آنها از یکدیگر است. ارتباط دو حیاط را راهروی برقرار می کند که با چند پیچ، از گوشه شرقی حیاط کوچک تا گوشه جنوبی حیاط اصلی امتداد یافته است.

حیاط بزرگ حیاط مفصل تر و پرکارتر مجموعه است و مهم ترین عنصر آن ایوانی است که با بادگیر خود، بیش از دیگر عناصر حیاط جلوه گری می کند. بلندی ایوان نسبت به جبهه های اطراف حیاط نیز این صفت را شدت می بخشند. در مقابل، حیاط خانه با نماهای پرکار و تزیینات زیبا و پنجره ها و ارسی های چوبی و آب نما و سبزه رقیب مهم ایوان است. رقیبی که در عین رقابت، حریف را می نوازد و ارج می نهد و کامل می کند.

بنا بر الگوی خانه های سنتی یزد، در هر جبهه حیاط، فضاهای اصلی تر در مرکز و بر امتداد محورهای تقارن می نشینند و فضاهای کم اهمیت تر در بین آنها و در دور حیاط قرار می گیرند؛ لیکن در این خانه فضاهای هشت ضلعی منظم در چهارگوشه حیاط نشسته اند. این فضاها در طبقه اول ارتباط با دیگر بخشها و اجزای خانه را ممکن می سازند و یکی از آنها به ورودی خانه متصل است؛ اما طبقات فوقانی آنها اتاقهایی با ارسی های زیبا و پرکارند که از گوشه حیاط به داخل آن می نگرند. لذا برخلاف نماسازی های خانه های سنتی، ارسی ها نه در مهم ترین نقطه نما، که در خارج از محورهای اصلی و برفراز فضاهای ارتباطی واقع شده است؛ در حالی که تالارها و اتاقهای بزرگ خانه که در مرکز جبهه ها قرار گرفته اند، چهره ای ساده تر دارند. این ترکیب گوشه های حیاط را پر اهمیت کرده است. این عناصر پرکار در گوشه  حیاط بخشی از دو نمای طرفین خود را متاثر ساخته و مرکزی برای آنها شده اند. به این ترتیب، چهار نمای جبهه های حیاط در این نقاط به یکدیگر گره خورده اند. هم اکنون به سبب تعمیراتی که در بنا صورت گرفته، ارسی ها از نقاط مذکور حذف و به این ترتیب، لطف نماهای پیشین کم شده است.

در دو جبهه شرقی و غربی حیاط نیز، بر بالای راهروهای طرفین پنج دری های مرکزی، اتاقهای کوچک ارسی دار قرار گرفته است. در نتیجه باز هم ارسی ها بر فراز فضاهای ارتباطی نشسته اند. این جای گیری ارسی ها در نماها نوعی ترکیب جدید در حیاط خانه پدید آورده و فضاهای میان اتاقهای اصلی را که معمولا در نما اهمیت کمتری دارند، به مراکزی در طرح نما بدل کرده است.

جبهه شمال غربی حیاط شمالی خانه مرتاض یزد

فضاها و عناصر مهم حیاط کوچک تر، به جز پنج دری عمیق ضلع غربی، ایوانها و طاق نماها یا ایوانچه هایی اند که رو به منظره حیاط دارند. قرارگیری دو ایوان نسبتا بزرگ در دو ضلع مقابل هم و استقرار دیگر فضاهای نیم باز در انتهای جبهه ها و تکرار ردیف طاق نماهای مختلف در نمای غربی، این بخش از خانه را محل اجتماع فضاهای نیم باز جلوه می دهد. پس پنج دری ضلع غربی یگانه فضای بسته این مجموعه است. به این ترتیب، اگر در حیاط بزرگ خانه ایوان شاخص ترین عنصر فضایی است؛ در حیاط کوچک، پنج دری اصلی ترین عضو است.

جبهه شمال غربی حیاط جنوبی خانه مرتاض یزد

نظری کلی به حیاط اصلی نشان می دهد که طرح بدنه ها و سطوح داخلی ایوان اصلی بخشی از نمای حیاط است و به عبارت دیگر، به نماسازی آن افزوده شده است. وسعت ایوان و دهانه فراخ آن سبب ساز این امر بوده است؛ چرا که در واقع همه ضلع جنوبی حیاط به ایوان اختصاص یافته وبدین گونه حیاط تا داخل ایوان گسترش یافته است. از طرف دیگر، طرح سطوح داخلی ایوان نیز بر این پیوستگی صحه گذاشته است؛ سطوح داخل ایوان، چون نمای حیاط، تقسیم شده و پر تراش است. قابها و تقسیمات زیبا و متنوع داخل ایوان خود را به بیننده عرضه می کنند و او را به ورود به ایوان و نشستن در آن و نظر به سوی حیاط پرطراوت و دلنشین می خوانند. (منابع: الف-1)

نظرات (0)

هنوز نظری ارسال نشده است

بهتر است نام و نظر خود را فارسی تایپ کنید ( برای انتشار سریع نظر یا افزودن فایل پیوست، باید وارد حساب کاربری خود شوید )
0 کاراکتر
پیوست (0 / 3)
انتشار موقعیت