خانه معین التجار

خانه معین التجار یا خانه شیخ خزعل، مربوط به دوره قاجار می باشد و در شهر اهواز، استان خوزستان، کنار پل سفید واقع شده. در دوره قاجار که کار کشتیرانی تجاری در رود کارون از خرمشهر به اهواز و بالعکس رونق یافت، شخصی به نام معین التجار که یک بازرگان سرشناس بوشهری بود این خانه را با همکاری شخصی به نام محمد حسن خان سعدوالدوله بنا نمود.

ناصرالدین شاه قاجار در سال 1306 هجری قمری به منظور پیشرفت کار بازرگانی، کارون جنوبی را که از اهواز تا به دریا راه داشت، برای کشتی رانی بیگانگان آزاد ساخت. برادران لینچ كه بازرگانانی انگلیسی بودند جزو نخستین كسانی بودند كه كشتی های تجاری خویش را در قسمت جنوبی كارون به آب انداختند و در این منطقه كه دهكده ای بیش نبود و قومی از اعراب به نام كعبیان در آن می زیستند، مكان هایی برای اسكان كاركنان و غلامان خود ساختند. غلامان هندی با دستارهایی بر سر و لكاته هایی پیچیده به دور كمر، با جثه ای نحیف و پاهای برهنه، صندوق ها و بسته های كشتی اربابان خود را بر كمرگاه سنگی ساحل بندر ناصری می نشاندند تا بازرگانان شوشتری، دزفولی، اصفهانی و تجار دیگر شهرها كه هر كدام خانه یا كوشكی در آن منطقه پر رونق تجاری برای خود فراهم كرده بودند، آن كالا را بخرند و متاع خود را اگر انگلیسی ها خریدار باشند بفروش برسانند.

با ورود كشتی ها برادران لینچ به كارون، بازار تجارت و دادوستد خارجی آنقدر رونق گرفت كه شخصی به نام حاج معین التجار بازار و كاروانسرا در این منطقه بنا ساخت و برای حمل كالای كشتی در سوی كمره سنگی بندر ناصری خط آهن نصب كرد و یك واگن بر روی آن به راه انداخت. اسب واگن حاج معین التجار هر روز با قدم هایی نجیبانه، بوریا، گلیم و هزاران مصنوعات دستی و محصولات غذایی را از كاروانسراهای بازار كشتی های انگلیسی در آن سوی كمرگاه سنگی به ارمغان می برد و با همان قدمهای موزون، هزاران تحفه وارداتی را برای بندر ناصریبه هدیه می آورد. اما قدم های اسب واگن حاج معین التجار آنقدر آرام و باطمانینه بود كه همپای گسترش تجارت بندر ناصری پیش نمی رفت. برادران لینچ نیز همچنین جاج معین التجار به این فكر افتادند كه واگنی برای جابجایی كالای خود به شهر های دیگر ایران فراهم كنند. واگنی با قدرت 24 هزار اسب بخار و چنین شد كه برادران لینچ در سال 1314 هجری قمری به همراه حاج علیقلی خان سردار اسعد در كناره سنگی بندر ناصری كه محل پهلو گرفتن كشتی ها و لنج ها بود پلی از آهن بر روی كارون بستند تا تجارت كالاهاشان را رونق بخشد. از آن پس، حاج معین التجار، برادران لینچ، غلامان هندی، باربران و كارگران بومی، ساكنین بندر ناصری و تنها اسب واگنی این بندر در برابر واگن آهن سر تعظیم فرود آوردند و با سوت ممتد قطار و دود غلیظ كوره آن كه بر فراز كارون پرواز می كرد، شادی و سرور سر می دادند.... ریشه ای بنام "سوق الاهواز" و نهالی به نام بندر ناصری كه حاج معین التجار، برادران لینچ و غلامان هندیشان، شوشتری ها، دزفولی ها، اصفهانی ها، اعراب و ارامنه معماران توسعه آن بودند. بندری كه هیاهویش با سوت قطار پل آهنی جان می گرفت و با كلون كردن حجره حاج معین التجار آرامش می یافت.

خانواده بوشهری حسنقای خان رستم پسر امامقلی خان رستم، رئیس ایل رستم ممسنی (فارس)، بود. منطقه ممسنی از دوره احمد شاه عرصه تعارض میان حاج محمد معین التجار بوشهری دهدشتی و امامقلی خان رستم بود. حاج معین التجار، كه با كانون انگلیسی ها و استعماری پیوند تزدیك داشت، ادعای مالكیت بخش مهمی از املاك منطقه رستم را داشت و بعد از او پسرش جواد بوشهری (امیر همایون)، این دعوی را دنبال كرد. جواد بوشهری از چهره های مقتدر دربار پهلوی دوم بود و در زمان برگزاری جشنها 2500 ساله شاهنشاهی، نایب رئیس شورای مركزی برگزاری جشنها شاهنشاهی ایران بود. سناتور جواد بوشهری، از دوستان امیر اسداله علم، چهره مقتدر پهلوی، به شمار می رفت. مهدی بوشهری برادرزاده جواد بوشهری، آخرین شوهر اشرف پهلوی است. خاندان بوشهری و شبكه ای كه امیر اسداله علم را هدایت می كرد از جریان قیام عشایری 1342-1341 فارس بهره جست، برای حسینقلی خان رستم پرونده ساختند و سرانجام او را در دادگاه ویژه زمان جنگ شیراز به تیر باران محكوم كردند.

خانه معین التجار، در كنار رودخانه كارون، كنار پل فلزی قرار گرفته است. در همسایگی این بنا در قسمت شمالی -كوچه شمالی- پارك ساحلی قرار دارد. در قسمت جنوبی آن نیز مغازه های عمده فروشی و انباری ها قرار دارند و در قسمت شرقی آن چاپخانه قدیمی، به نام چاپخانه فرهنگ و شیرینی فروشی، نبات فروشی، پولك فروشی و... قرار دارد. در قسمت غربی آن نیز تعمیرگاه ماشین، رنگ زنی، پارچه نویسی و عكاسی قرار دارد... 

خانه معین التجار

اغلب خانه های مجلل قدیم دارای سردر یا درگاه بودند و معمولا دیوارهای آن كاهگلی بود. نسبت عرض تورفتگی سردر معمولا یك به دو بوده است. سكوهای كناری، پاخوره نام داشتند و برای كسانی كه با صاخب خانه كار داشتند و لازم نبود وارد خانه شوند استفاده می شد. در بین هشتی ورودی و اندرون خانه را، میان در و در تمام اتاقها را، در و نوع مشبك آن را، در و پنجره می گفتند. اجزای سردر متشكل از چهارچوب و قاب های رومی آن بوده است. بر جستگی عمودی وسط در كه از بیرون دیده می شود دماغه نام داشته. دوعنصر فلزی حلقه برای زنان و كوبه برای مردان بر روی اغلب درها جای داشته ولی در بعضی جاها فقط یكی بوده است.

ورودی خانه معین التجار یا خانه شیخ خزعل از قسمت جنوبی است، كه با هشتی آغاز می شود و گربه رویی بعد از هشتی وجود دارد. بعد از سردر وارد هشتی یا كریاس می شدند، هر چند كه در بیشتر موافع شكل آن هشت ضلعی است اما این به مغهوم هشت (عدد 8) نیست و هشتی هایی به شكل مربع و دیگر شكل ها نیز داریم. منظور از هشت چیزی است كه از فضای داخلی خانه بیرون آمده و تنها جایی است كه با بیرون خانه ارتباط دارد و مانع از دید افراد غریبه به داخل حریم مقدس خانواده می شده است. در داخل هشتی عناصری چون سكو، چراغدان و پله ای برای بالا رفتن به اتاق بالای هشتی وجود دارد.

این خانه به شكل درون گرا ساخته شده و حیاط به صورت مركزی می باشد. پوشش آن در تمامی خانه پوشش تخت می باشد كه در ساخت پوشش های تخت سعی شده علاوه بر سبك نمودن پوشش از انتقال گرمای بیرون به داخل جلوگیری نمایند. در پوشش تخت از پروز یا قاب و یا لمبه كوبی یا توفال استفاده می كردند.

ضلع جنوبی ساختمان، شامل در ورودی، هشتی، سه دری هایی می باشد. سه دری، معمولا اتاق خواب خانه بوده است. برای طراحی آن از نصف تناسب طلایی (مستطیل داخل شش ضلعی) كمك گرفته اند. طبیعی است كه با این عمق، نور را خوب جذب می كرده. نكته جالب توجه برای سه دری ها و دیگر اتاقها این بوده است كه هیچ وقت از فضای آزاد (منظور حیاط نیست) وارد آنها نمی شدند. در داخل این اتاق دقیقا پرهیز از بیهودگی مشاهده می شود و هر چیزی در جای خود قرار دارد. در پشت اتاق پستویی همراه با دولابی (یا گنجه های عمیق در دار) جای داشته. رختخواب وقتی پیچیده می شد مثل پشتی در می آمد و یا چهار بالشی در كنار آن حكم مبل را پیدا می كرد. در آن زمان از مصالحی چون آجر، چوب و حصیر همراه با ملات گچ و ماسه و آهك استفاده شده است.

ضلع شمالی خانه شامل سه دری های زیباتر و بیشتری می باشد كه در اطراف سه دری ها راهرو قرار گرفته است. این اتاقها برای استفاده اعضای خانواده ساخته شده و معمولا برای پسر خانواده بوده كه بعد از ازدواج اتاقی در همان خانه به وی تعلق می گرفت، همچنین در عقب سه دریها در ضلع شمالی غلام گردش می باشد كه بوسیله راه پله ای به طبقه فوقانی راه پیدا می كرده. تمامی ستونهای طبقه اول از چوب ساخته شده.

ضلع شرقی ساختمان شامل پنج دری می شود. در این ضلع شاه نشین خانه قرار دارد (طنبی) كه به آشپزخانه راه دارد (كه بنا به نقشه كلی در گذشته در تابستان غذای گرم نمی خوردند و بیشتر غذای خود را از بیرون تهیه می كردند) و چون از مهمانان در این اتاق پذیرایی می شده است باید دسترسی به آشپزخانه راحت می بود. در ابتدای ضلع شرقی راهپله ای قرار دارد كه به طبقه فوقانی ارتباط پیدا می كند و در رو به روی راه پله، سرویس بهداشتی قرار گرفته. در دو طرف پنج دری چراغدان، چیزی شبیه به بخاری، بود ولی در داخل دیوار قرار داشت (برای ایجاد نورو تهویه).

ضلع غربی دارای انبار (كنور) غله برای فصل زمستان و دیگر فصل ها می باشد.

خانه معین التجار دارای ایوان سرتاسری است كه تمام دور حیاط را شامل شده است. در این خانه از تزئیناتی چون قوس های نیم بیضی، قوس های دوره قاجاریه، آجر چینی دوره قاجار، گوشه سازی و... بهره جسته اند. در قوس و پوشش از معماری غرب الهام گرفته شده و در دست اندازها، سرستون آجری و رگچینی از معماری سنتی دزفولی الهام گرفته شده است. این اثر در تاریخ 20 آبان 1377 با شماره ثبت 2158 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}850{/gallery}
برای ارسال نظر ثبت نام نمایید