خانه بروجردی ها

نوشته شده توسط محمد صامتی

خانه بروجردی ها از آثار تاریخی شهر کاشان استان اصفهان می باشد. این بنا در محله سلطان میراحمد واقع است و در نیمه دوم قرن 13 هجری ساخته شده و با شماره 1083 در فهرست آثار ملی کشور ثبت گردیده است.

این بنا حیاطی کشیده دارد که در دو سر آن دو مجموعه فضائی مهم قرار گرفته اند و نمای این دو بخش نسبت به دو جبهه دیگر ارتفاع بیشتری دارد. جبهه جنوبی حیاط مهم ترین بخش خانه و مشتمل بر یک تالار بزرگ، پر عظمت و مرتفع به شکل هشت و نیم هشت با اتاق ها و فضاهائی است که در دو طبقه و دورتادور تالار قرار گرفته اند. در جلوی تالار فضایی وجود دارد که رابطه بین تالار و ایوان بزرگ مشرف به حیاط است. در دو سوی تین قسمت رابط، دو فضای سرپوشیده وسیع دیگر قرار دارند که خود واسط اتصال اتاق های کناری مجموعه با یکدیگر شده اند. اغلب فضاهای اصلی این بخش از خانه دارای تزئینات مفصلی هستند.

نقاشی های ارزنده و گچ بری های این خانه، زیر نظر استاد کمال الملک، نقاش بزرگ ایران اجرا شده است. این خانه تاریخی در محله قدیمی سلطان امیراحمد کاشان (خیابان علوی، خیابان قلعه جلالی) قرار دارد. خانه بروجردی ها نمونه یکی از خانه های مسکونی اعیان نشین دوره ی قاجار است که در سال 1242 خورشیدی توسط یکی از بازرگانان معروف کاشان، به نام حاج سید حسن نطنزی (بروجردی) ساخته شده است. برخی از تزئینات بدنه ی داخلی هشتی ورودی در سال 1256 خورشیدی انجام گرفته است. هر چند برخی منابع تاریخ ساخت بنا را 1253 و اتمام آن را هجده سال بعد یعنی 1271 نوشته اند.

خانه بروجردی ها

بر خلاف تصور عامه، این خانه به اهالی بروجرد متعلق نبوده بلکه چون مراودات تجاری این بازرگان نطنزی الاصل کاشانی (حاج سید حسن نطنزی) بیشتر با تجار شهر بروجرد انجام می شده، لذا کاشانی ها به ایشان بروجردی می گفته اند! به همین مناسبت، محل سکونت ایشان هم به خانه بروجردی شهرت یافته است. معمار طراح و سازنده ی خانه ی بروجردی یکی از معماران چیره دست کاشان به نام استاد علی مریم کاشی بوده که خانه طباطبایی ها (واقع در همین محله) و تیمچه امین الدوله (واقع در بازار میانچال کاشان) از دیگر آثار این معمار هنرمند است.

خانه بروجردی ها در زمینی به مساحت تقریبی 1700 مترمربع ساخته شده و زیربنای آن حدود 3000 مترمربع می باشد. این بنا شامل دو حیاط اندرونی و بیرونی بوده و همچنین مشتمل بر دو ورودی اصلی و فرعی، هشتی، راهرو، حیاط ، تابستان نشین، زمستان نشین، آشپزخانه، حیاطهای سرپوشیده در اطراف و زیرزمینی وسیع می باشد.

خانه بروجردی ها متناسب با خصوصیات اقلیمی و شرایط آب و هوایی منطقه کویری کاشان طراحی و ساخته شده، به گونه ای که در گرمای شدید تابستان هوای خنک و بسیار مطبوعی از طریق بادگیرهای واقع در بالای پشت بام به صورت طبیعی و دائمی به زیرزمین ها سرازیر شده و در آنها جریان می یابد. این بنا از نظر خصوصیات محلی و عناصر معماری و تزیینات داخلی از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. در بام تالار نیز نورگیرها و بادگیرهای بسیار جالب خودنمایی می کند که از نظر طرح و اجرا در زمره آثار بدیع معماری سنتی ایران است.

خانه بروجردی ها

ورودی اصلی در شمال ساختمان واقع شده و به سبب نحوه اتصالی که میان خانه و کوچه پدید آورده، به شکوه ساختمان افزوده است. دیوارهای آن تا ارتفاع معینی تنها با گچ پوشیده شده و ساده است، اما سقف آن تزییناتی برجسته دارد. در دیوارهای ورودی سکه هایی تعبیه شده که با مقرنس کاری گچی به طاق نمای اصلی سقف متصل می شود. ورودی از طریق در چوبی بزرگی با کنده کاریها و گل میخهای متعدد و دو کوبه، که بر پاشنه سنگی می چرخد، به هشتی راه می یابد. هشتی پس از ورودی اصلی است و گنبدی آراسته که در مرکز آن نورگیری تعبیه شده و از طریق دری مشابه در اصلی، که روبروی آن قرار گرفته، به حیاط راه می یابد. بیش از نیمی از مساحت زمین به حیاط اختصاص دارد. معبر ورودی حیاط دالانی است غلام نشین، با تزییناتی چندضلعی و هلالی، و راهروی پیچ دار با سقفی که در آن نورگیرهایی تعبیه شده است. در وسط محور طولی حیاط حوض بزرگی با سنگ سیاه تراش خورده و پاشوهایی در اطراف قرار دارد که آب آن از قنات نصرآباد تأمین می شده است. در جانب چپ و راست حوض نیز چهار باغچه به چشم می خورد.

تابستان نشین، که مهمترین و اصلی ترین بخش خانه بروجردی هاست، مقابل ورودی اصلی و پشت به قبله واقع شده، و قوس بزرگ نمای آن که در تمام خانه های اعیانی قدیمی کاشان دیده می شود، احتمالاً تقلیدی است از طرح مثلّث در نمای معماری اروپایی که تحت تأثیر معماری ایرانی به صورت منحنی در آمده است. در داخل محدوده قوس، گچبری های برجسته، متأثر از تزیینات روسی مانند سماور و قوری، به چشم می خورد. تابستان نشین شامل دو اتاق، تالار اصلی، دو سرپوشیده فرعی، یک سرپوشیده اصلی، دو گوشواره، یک شاه نشین و تالار طنبی است. در مرکز آن، گنبدی با نورگیرهای زیبا و تزیینات مقرنس کاری قرار دارد.

خانه بروجردی ها

ایوان اصلی در محور تقارن تابستان نشین، پس از حیاط عامل دوم در تقسیم فضا و برای استفاده ساکنان در فصل گرما است. در دو جانب ایوان و تالار طنبی راهروهای ورودی و اتاقهای نشیمن قرار گرفته اند که چشمگیرترین آثار تزیینی در همین قسمت به کار رفته است.

زمستان نشین، در شمال مجاور راهرو ورودی و مشتمل بر یک اتاق، یک شاه نشین پنج در با گچبریهای زیبا و ایوانی وسیع و آفتابگیر است. در قسمت شرق، سه اتاق سه در؛ در حد فاصل زمستان نشین و تابستان نشین است که از راهروهایی مشترک به یکدیگر راه می یابند. سقف اتاقها مسطح و فاقد تزیینات است. قسمت غربی زمستان نشین نیز با دو اتاق کوچک به همراه فضایی سرپوشیده، قسمت شمالی و جنوبی بنا را به هم می پیوندد. آشپزخانه وسیع با طاقچه ها و صندوقخانه و انباری در شمال و سمت راست مجموعه واقع است و از راهروی باریک بدان راه می یابند.

از زیرزمین که در زیر سه بخش شمالی و جنوبی و غربی قرار دارد، بیشتر به عنوان سرداب و انبار و فضای خدماتی استفاده می شده است. مجموعه واقع در جبهه شمالی دارای یک تالار پنج دری با شاه نشین است که محل پذیرایی مهمانان بوده و یک مهتابی در جلوی خود دارد و بادگیری هم در پشت آن دیده می شود. فضای داخلی تالار دارای تزئینات گچ بری است. دو اتاق سه دری کوچک در دو سوی مهتابی قرار دارند که در مقایسه با تالار و فضاهای طرفین آن از ارتفاع کمتری برخوردارند و ترکیب حجمی خاصی را بوجود آورده اند. دو طرف آن دو اتاق بهار خواب قرار دارد که به علت نور مناسب و گرمای زیاد، بیشتر در زمستانها مورد استفاده قرار می گرفته است. قسمت شمال شرقی مطبخ (آشپزخانه) قرار دارد. در قسمت شرقی بنا اتاقها و ایوانهای سرپوشیده به چشم می خورد که در جلو ایوانها پله هایی جهت رفتن به سردابها ساخته شده است. این سردابها در جبهه های مختلف بنا واقع اند که بوسیله بادگیرهایی هوای آنها خنک و تهویه می شوند.

این بنا با طول و عرض 17.30 متر در 14.90 متر از مصالحی مانند: خشت و گل و پایه بنا از سنگ لاشه محلی و ساروج ساخته شده. نکته جالب اینکه؛ درهای ورودی اتاق های زیرزمین رو به بیرون باز شده و طبقه اصلی با یک متر ارتفاع از سطح زمین ساخته شده تا از رطوبت محل در امان باشد. بازشو‌های ساختمان چوبی بوده و اندود داخلی بنا به جز یک اتاق، بقیه از جنس گچ می باشد. سقف های عمارت دارای سیستم تاق-تویزه و تاق-چشمه گنبدی بوده و از جنس خشت بنا گردیده است. نوع پوشش بام متناسب با محیط از غوره گل، کاه گل و لایه ای از برگ گیاهان ساخته شده. نمای عمارت نیز ترکیبی از آجر، گچ و شمشه های گچی است که در قسمت فوقانی نما به شکل زیبایی خودنمایی می کند.

مشاهده 5249 مرتبه

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}748{/gallery}
برای ارسال نظر ثبت نام نمایید