خانه عرب زاده یزد

خانه عرب زاده یزد یا خانه علیرضا عرب در شهر یزد، محله فهادان، گذر یوزداران، رو به روی مجموعه حسینیان قرار دارد این خانه هم اکنون به موزه سکه و مردم شناسی حیدرزاده یزد اختصاص داده شده است.

قدمت خانه عرب زاده یزد به حدود 120 سال می رسد و بانی آن آقای حاج محمدحسن عرب بوده و بعدها به نام شوهر یکی از نوادگانش، علیرضا عرب، معروف شده است. در این خانه نیز، براساس الگوهای معماری درون گرا، فضاهای گوناگون مشتاقانه به گرد حیاط حلقه زده اند و به آن نظر می کنند، حلقه ای که بخش اصلی خانه را تشکیل می دهد. بخش فرعی خانه، که اصطبل و حیاط در آن است، در همان ابتدای هشتی با دری از مابقی خانه جدا می شود.

سردر و هشتی و راهرو نیز، همانند اغلب خانه های شهر، ورود به حیاط، کانون اصلی خانه را به داستانی بدل می کنند که آغاز و پایان روشن و مشخصی دارد؛ اما در این خانه، به دستگاه ورودی، فضایی دیگر اضافه شده است: گذر در محل ورودی خانه سرپوشیده و بدین گونه، برخلاف بسیاری از خانه های شهر، گذر سرپوشیده نقطه آغاز دستگاه ورودی و چون مقدمه ای برای هشتی شده است. به عبارت دیگر، برای مراجعان به بنا، داستان ورود پیش از ورود به حریم ملکی خانه آغاز می شود یا به تعبیری دیگر، دستگاه ورودی خانه تا به درون معبر عمومی پیش رفته است.

حیاط خانه مستطیل شکل و جهت آن شمال شرقی-جنوب غربی است و فضاهای اصلی خانه در سه سطح در اطراف آن واقع شده اند که سطح اصلی همان طبقه اول و همکف حیاط است. فضاهای طبقه اول رو به حیاط دارند؛ مگر فضاهای خدماتی که همگی یا در پس فضاهای مجاور حیاط اند یا در دو گوشه شمالی و غربی و دور از منظر آن. فضاهای اصلی طبقه اول در سه جانب شمال شرقی و شمال غربی و جنوب غربی حیاط قرار دارد.

جبهه چهارم (جنوب شرقی)، جبهه ای کم عمق است و بخش اعظم آن به فضاهای نیم باز اختصاص یافته است. بیشتر فضاهای بسته این طبقه در جبهه شمال غربی حیاط واقع است. جبهه شمال شرقی فقط دو اتاق دارد و بالاخره جبهه جنوب شرقی و سایه گیر حیاط به ایوان، عمده ترین فضای نیم باز خانه، اختصاص یافته است؛ البته اخیرا دهانه ایوان را با پنجره ای بزرگ بسته اند.

پس از طبقه اول، بیشتر فضاهای خانه در زیرزمین قرار دارد. برخی از این فضاها خدماتی و فرعی و بعضی پراهمیت و اصلی است. اغلب اتاق‌های زیرزمین مجزا از یکدیگر است و هر یک مستقلا با طبقه اول ارتباط دارد. اصلی تری فضای زیرزمین سرداب جنوب غربی است که طاقی با قوس کلیل و دیوارهایی تراش خورده و دریچه ای به بادگیر دارد.

سومین سطح خانه، طبقه دوم است که مساحت کمی دارد و محدود به جبهه جنوب غربی حیاط است. فضاهای طبقه دوم در دو جانب ایوان رفیع و عمیق جبهه جنوب غربی قرار دارد، که دو اتاق دو پنجره، گوشوارهای ایوان را تشکیل داده است. در پس این اتاق، یک سه دری کوچک قرار دارد که یگانه راه رسیدن به آن پلکانی است که مستقیما از کنار هشتی به بام می رسد. به این ترتیب، این بخش از بام حیاطی مستقل برای این اتاق شده است. بعلاوه دو دیوار بلند این بخش از بام را تا حدی پوشانده و لذا محیطی آرام و خصوصی برای این اتاق فراهم آورده است.

بادگیر خانه، واقع درانتهای ایوان، اگرچه به سبب ارتفاع کم از سطح بام بر اهمیت ایوان نمی افزاید ولی بادگیری است که در عین حال که واحد به نظر می رسد، در واقع از سه بادگیر بهم پیوسته تشکیل شده است. بخش مرکزی بادگیر، مستقیما هوای فراز خانه را به ایوان می دمد و در عین حال از طریق دریچه ای زیر بادگیر و در کف ایوان، تالار سرداب را نیز تهویه می کند. طرفین بادگیر نیز، دو مجرای باریک تر دارند که هر یک تنها تا طبقه دوم پایین رفته و به یکی از گوشوارهای ایوان راه یافته است. به این ترتیب از بادگیر مضاعفی که بر بام این خانه دیده می شود، چهار فضای مستقل بهره مند می گردند.

ایوان، فضای اصلی مجاور حیاط، با آن دهانه فراخ، گویی با حیاط یکی شده است. البته سطح آن از حیاط بالاتر است و این باعث اشراف بر حیاط شده است. در ضمن ایوان کاملا مستقل است، چرا که نمی توان مستقیم به آن پا گذاشت و باید از دو راهرو دوگوش ایوان بدان وارد شد. لذا ایوان مکانی شریف و شاه نشینی رو به حیاط شده است.

با بررسی سه نمای شمال غربی و شمال شرقی و جنوب شرقی، می توان گفت که به جز ایوان جنوب شرقی، نماها از تکرار عنصری ثابت پدید آمده بودند. این عنصر ثابت قابی باریک بوده که پایین آن گاه بسته و گاه باز بوده و در بالا تزیینات گچی زیبا و ظریفی داشته است. از تجمع این قابها، نماهای سه دری ها و پنج دریهای هر سه نما به وجود آمده است. همچنین با عریض تر شدن این قابها، نمای مدخلهای کفش کنها حاصل شده است.

و اما در مورد گچ بری های که در فضاهای این خانه حائز اهمیت است. در کل نقاط پرکار و تراش خورده می توان در حیاط، برفراز قاب های نما و بر فراز درگاه دید. جالب آنکه تنها نقطه ای که پر از تراش و تزیین است، سقف هشتی ورودی است. به این ترتیب در کل خانه، تزیینات در سقف‌ها و بر فراز روزنه‌ها و اصولا در سطوح بالاست؛ گویی که معمار بنا همواره چشم به بالا داشته و قدر و منزلتی دیگر برای آن قائل بوده است.(منابع: الف-1) این اثر در تاریخ ۱۳۸۵/۱۲/۲۵ با شماره ثبت ۷۷۹۰ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

برای مشاهده تصاویر بیشتر و همچنین مدارک فنی خانه عرب زاده یزد (شامل: پلان ها، برش ها، مقطع ها و پرسپکتیو) به بخش گالری تصاویر این مطلب، در ادامه صفحه مراجعه نمایید.

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}1398{/gallery}
برای ارسال نظر ثبت نام نمایید