خانه روحانیان یزد

خانه روحانیان یزد در محله گلچینان، خیابان شهید رجایی، کوچه آب انبار هاشم خان، نرسیده به لرد باجوردی واقع گردیده. بانی خانه روحانیون یزد محمد حسین نواب بوده است؛ اما بعدا به تملک حاج محمد صادق روحانیان در آمده است.

خانه روحانیون از بناهای ثبت شده در سازمان میراث فرهنگی ایران است که قدمت آن به اواخر دوره قاجار، در حدود 120 سال پیش، می رسد و هم اکنون نیز شهرداری ناحیه تاریخی شهر یزد در آن مستقر می باشد.

حیاط اصلی بنا مستطیل شکل است و در جهت شمال شرقی- جنوب غربی قرار دارد. اغلب فضاهای بسته و نیم باز خانه حیاط اصلی را چون نگینی در برگرفته اند و به آن می نگرند. به غیر از این حیاط، حیاطی کوچک (حیاط خلوت) با قاعده هشت و نیم هشت در جانب شرقی خانه جای دارد. در گوشه جنوبی بنا نیز، حیاط دیگری واقع شده که سطح آن از دو حیاط دیگر پایین تر است و به این ترتیب، در تراز بخشی از زیر زمین خانه قرار گرفته است. در یکی از سه دری های رو به حیاط اصلی نیز، به این حیاط راه دارد.

در پس ورودی اصلی، که در شرق بنا واقع است، دو فضای مکث پی در پی وجود دارد؛ اولی فضایی غیر مسقف با قاعده مربع و دومی هشتی می باشد. از هشتی دو راهرو جدا می شود که یکی به حیاط اصلی و دیگری به خیاط خلوت ختم می گردد. این امر سبب جدایی و استقلال کامل حیاط خلوت ازحیاط اصلی و در نتیجه پدید آمدن دو عرصه مستقل در خانه شده است؛ لیکن ایوانچه کوچک حیاط خلوت که حوضی کوچک نیز در میان دارد و در جوار حیاط اصلی نشسته است، از طریق روزنی سه بخشی به حیاط اصلی می نگرد و رابطه بصری موثری میان دو حیاط به وجود آورده است. همچنین تالار جبهه جنوب شرقی حیاط اصلی از یک سو به این حیاط می نگرد و از سوی دیگر به حیاط خلوت؛ و در نتیجه، پیوندی میان این دو عرصه ایجاد کرده است.

تالار خانه روحانیان یزد

نظم کلی فضاهای خانه مطابق با همان نظم حاکم بر خانه های یزدی است: قرار گیری فضاهایی یک لایه در چهار جبهه حیاط اصلی. براساس این الگو، در هر جبهه، فضای میانی وسیع تر و بلندتر از عناصر مجاور خود و معتبرترین و شاخص ترین فضای آن جبهه است. در این خانه، فقط در جبهه جنوب غربی، لایه ای از فضاهای فرعی و کم اهمیت در پس فضاهای رو به حیاط وجود دارد. این بخش از خانه، ورودی مجزایی دارد که می توان ورودی بخش خدماتی خانه شمرد.

با آنکه بخش زیادی از فضاهای این خانه در زیر زمین واقع است، بنا، چهره خانه ای یک طبقه را دارد و نمای زیرزمین از دید مخفی است. جبهه کاملا متمایز حیاط، جبهه جنوبی است که یک ایوان و دو راهرو در طرفین دارد. در جبهه مقابل این ایوان، اتاق بزرگی قرار دارد که با سه پنجره به حیاط می نگرد. این پنجره ها از قابهای کناری نما کوچکتر است؛ و به همین سبب، بخش مرکزی نمای شمال حیاط بسته تر از طرفین آن به نظر می رسد. احتمالا تقسیمات نمای این بخش را تغییر داده اند. اصولا تقسیمات این دو نما بزرگ تر از تقسیمات نماهای دو جبهه دیگر است. به این ترتیب، در میان نماهای رو به هم، به یکدیگر شبیه ترند. تقسیمات اصلی نمای طرفین شرق و غرب حیاط هم کاملا مشابه است و در جزئیات نیز، جز در پاره ای نقاط، از طرحی یکسان تبعیت می کند. بر روی جرزهای جبهه های حیاط اصلی، نیم ستونهایی باریک در بین نمای اتاقها و راهروها قرار دارد. هر نیم ستون از یک بخش میانی اصلی و یک پایه، نشسته بر کرسی آجری و یک سرستون، در زیر هرّه آجری بالای نما، تشکیل شده؛ گویی می خواهد شیوه انتقال بار سقف به زمین را آشکار کند، اما تناسبات و حجم آن نسبت به جرز آن را الحاقی می نماید. حتی می توان گفت که حضور نیم ستونها بر روی جرزهای بین اتاقها از اعتبار جرزها، که چون قابی قاطع و واضح نمای سه دری ها و راهروها و ایوان ها را از هم تفکیک کرده اند، کاسته است. به هرحال، وجود این نیم ستون در نمای حیاط اصلی در نماسازی خانه های سنتی رایج نیست.

عنصر اصلی شکل دهنده نماهای شرقی و غربی حیاط، نمای سه دری های مشابهی است که با راهروها، از یکدیگر متمایز شده اند. در اغلب خانه های شهر، هر یک از پنجره های سه دری قابی مستقل دارد؛ اما در نمای سه دری های این خانه، هر سه پنجره در قابی مشترک قرار گرفته و متحد شده اند.

در حیاط خلوت، نمای جبهه غربی (شمال غربی) به واسطه وجود فضایی نیم باز (ایوانچه) از دیگر نماها کاملا متمایز است؛ زیرا سه جبهه دیگر متشکل از فضاهای بسته ای است که نمای آنها، همچون نمای گوشه های حیاط، از تکرار طاق نماهایی باریک و کشیده پدید آمده است. سطح کف این ایوانچه از دو حیاط بالاتر است و هیچ اتاق یا راهروی بدان راه ندارد و حتی از حیاط به آن راه آسانی نیست. به این ترتیب، آنجا محلی برای نشستن و نظر کردن به حیاط ها نیست. این ایوانچه که گفتیم در میان دو حیاط قرار دارد و به هر دو می نگرد، پیوندی استثنایی در بین بخشهای مختلف خانه ایجاد کرده است.

آب نمای این خانه نه در مرکز حیاط خلوت، که در داخل ایوانچه قرار دارد. در اغلب خانه های سنتی شهر یزد، آب نما در مرکز حیاط یا در مقابل ایوان یا تالار ارسی یا در میانه حوضخانه یا تالار سرداب قرار می گیرد؛ گویی نماد و نشانه ای برای نمایش اهمیت و اعتبار مکان است؛ یعنی در پر اعتبارترین نقطه از فضا حضور می یابد یا بر عکس، در هر جا آب نمایی قرار گیرد، آن مکان اهمیت بیشتر می یابد. در این خانه نیز حضور آب نما در ایوانچه و نه در مرکز حیاط، این نقطه را ممتازترین فضای حیاط کرده است.

در جبهه جنوب غربی این حیاط، پلکانی وجود دارد که به خانه ای دیگر راه می برد. احتمالا آن خانه با خانه روحانیان مجموعه ای واحد را تشکیل می داده اند و بعدا راه ارتباطی آنها مسدود شده است. همچنین پاره ای از فضاهای این خانه از محدوده بستر طرح خارج شده و در زیر معبر عمومی ادامه یافته اند. (منابع: الف-1)

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}1212{/gallery}

نظرات (0)

نظر ارسال شده‌ی جدیدی وجود ندارد

دیدگاه خود را بیان کنید

  1. ارسال دیدگاه بعنوان یک مهمان - ثبت نام کنید و یا وارد حساب خود شوید.
0 Characters
پیوست ها (0 / 3)
اشتراک‌گذاری موقعیت مکانی شما