کاروانسرای دیر گچین بزرگترین کاروانسرای خشتی گچی ایران

کاروانسرای دیر گچین بزرگترین کاروانسرای خشتی گچی ایران بر سر راه جاده تاریخی ری به قم در مرکز پارک ملی کویر قرار دارد.

ویژگی‌های منحصربه‌فرد کاروانسرای دیر گچین باعث شده آن را مادر کاروانسراهای ایران بنامند. کاروانسرای دیر گچین در بخش مرکزی شهرستان قم (کیلومتر ۶۰ بزرگراه گرمسار) و در راه باستانی ری به اصفهان مشهور به راه دیر قرار دارد. در پی تغییر جاده تهران به قم از راه دیر به مسیر حسن‌آباد در زمان امین‌السلطان، دیر گچین متروکه شد و افراد محلی از آن برای نگهداری دام استفاده بردند. این بنا را به‌خاطر داشتن گنبدی از جنس گچ که اکنون اثری از آن باقی نیست و قرار گرفتن در مسیر راه باستانی دیر، دیر گچین نامیده‌اند.

بنای کاروانسرای دیر گچین مربوط به دوره ساسانی است و آن را در دوران سلجوقیان، صفویان و قاجاریان مرمت و بازسازی کرده‌اند. گفتنی است که شکل کنونی این کاروانسرا متعلق به دوران صفویه است.

ساختمان دیر گچین به‌صورت چهار ایوانی است و حدود ۱۲۰۰۰ متر مربع وسعت دارد. فضاهای موجود در آن را می‌توان به فضاهای انسانی، دامی و رفاهی تقسیم کرد. این بنا دارای چهار برج گرد در گوشه‌ها است و دو برج با قاعدهٔ نیم‌بیضی در دو سوی سردر اصلی قرار گرفته‌اند که سردر، خود در وسط دیوار جنوبی جای دارد. در دیر گچین همچنین ۴۴ اتاق مسکونی یا حجره، ۴ تالار (اصطبل) بزرگ، مسجد، شبستان خصوصی (دستگاه مستقل و بخش اعیانی)، انبار علوفه، آسیاب، حمام و ۶ چشمه توالت وجود دارد.

دیوارهای خارجی و برج‌ها بیش از سه متر ضخامت دارند و در برابر حملات و خطرات طبیعی مقاومند. حیاط داخلی، مربعی است با ابعاد ۶۹ × ۶۹ متر و مساحت بیش از ۴۷۰۰ متر مربع، که در هر ضلع آن یک ایوان و ۱۰ حجره (اتاق) قرار دارد. هر حجره، ایوانی کوچک به ارتفاع تقریبی ۱ تا ۱٫۵ متر دارد، که برای سهولت پیاده و سوار کردن بار مسافران تعبیه شده و نمای داخلی ساختمان را مفصل‌بندی کرده‌اند.

ایوان یا شاه‌نشین ضلع شمالی بنا مفصل‌تر از بقیه ایوان‌هاست که در پشتش، سرسرایی با سه حجره قرار دارد. در پشت اتاق‌های هر ضلع، اصطبل‌هایی قرار دارند که به شکل دالانی دراز با طاق‌های ضربی ساخته شده‌اند و با دو خروجی به حیاط متصل می‌شوند.

تمام ۴۴ حجره و اتاق مسکونی کاروانسرا دیر گچین تقریباً یک‌شکل هستند. در هر اتاق ۹ تاقچه هست که در ارتفاع یک متری از کف قرار گرفته‌اند. ورودی اتاق‌ها کوچک است و در بالا هلالی‌شکل می‌شود، که برای حفظ گرما مناسب است. در ضلع مقابل در ورودی اتاق‌ها نیز یک اجاق وجود دارد. اتاق‌ها پنجره‌ای رو به اصطبل‌ها ندارند. هر اتاق ایوانی کوچک دارد و در دیوارهای بین ایوان‌ها، سوراخ‌هایی به عنوان مال‌بند هست و مسافران می‌توانسته‌اند پیش از انتقال چهارپا به اصطبل، آن را مقابل حجره تیمار کنند. دیوار ایوان‌ها نیز مانند اتاق‌ها تاقچه‌های متعدد دارد و در آن‌ها نیز یک اجاق تعبیه شده‌است. درون اصطبل‌ها نیز ۶۶ ایوان یا سکوی کوچک وجود دارد که برای استقرار خدمه کاروان بوده‌است. اندازه این سکوها با هم یکی نیست و براساس استقرار فردی یا گروهی متغیر است و در سکوهایی که ارتفاع مناسبی از کف اصطبل دارند، مانند اتاق‌ها یک اجاق وجود دارد.

در گوشه شمال‌شرقی بنا، یک شبستان مستقل با حیاطی هشت‌ضلعی وجود دارد. این شبستان با طراحی ویژه و تجهیزات کامل، اعیانی‌ترین بخش کاروانسرا و محل سکونت افراد سلطنتی و عالی‌رتبه بوده‌است. تاقچه‌های چهارگوشه این بخش از کاروانسرا طرح نیمه‌هشت‌ضلعی دارند. از آن‌جا که طرح هشت‌ضلعی از خصوصیات معماری ساسانی نیست، مشخص است که این قسمت کاروانسرا در دوران اسلامی ساخته شده‌است.

مسجد بنا در گوشه سمت راست ضلع جنوبی قرار دارد. اضلاع آن ۱۵٫۵ × ۱۵ متر است و چهار ستون به ابعاد ۱٫۵ × ۱٫۵ متر دارد. این چهار ستون تشکیل یک چهارطاقی می‌دهند که نشان می دهد سقف این بنا در دوران اسلامی، بازسازی شده است. در میانه ضلع جنوبی مسجد، که به سمت قبله است، جایگاه یک محراب وجود دارد.

حمام کاروانسرا در گوشه سمت چپ ضلع جنوبی واقع شده است و به اندازهٔ مسجد مساحت دارد. این قسمت نسبت به کل بنا فرسایش بیشتری داشته و بیشتر تخریب شده است. سقف آن از بین رفته‌است و برخی دیوارهایش فروریخته‌اند.

مصالح به کار رفته در دیر گچین آجر، آهک، خشت و گچ است. این کاروانسرا در اقلیم بیابانی خشک قرار دارد که گرمای شدید و اختلاف دمای زیاد بین روز و شب از ویژگی‌های آن است. بارش سالانه این منطقه ۴۰ تا ۵۰ میلی‌متر است؛ بنابراین تنها گیاهان قادر به رشد در این منطقه، گیاهان مقاومی چون گز و تاغ هستند و کشاورزی امکان‌پذیر نیست. این بنا در تاریخ ۱ مهر ۱۳۸۲ با شماره ۱۰۴۰۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

برای مشاهده تصاویر بیشتر کاروانسرای دیر گچین به بخش گالری تصاویر این مطلب، در ادامه صفحه مراجعه نمایید.

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}1431{/gallery}
برای ارسال نظر ثبت نام نمایید