کاروانسرای قوشه دامغان

این بنا از کاروانسراهایی است که در دوره سلطنت شاه عباس اول صفوی، در کیلومتر 35 جاده دامغان-سمنان، احداث شده است. در دوره قاجاریان، حاجی علی نقی، تاجر کاشانی، این بنا را مرمت کرده و چهار دکان در نزدیکی آن ساخته است.

هانری رنه دِ آلمانی در این کاروانسرا اقامت کرده و از اطراق کاروانیان در آن توصیفی به دست داده و نوشته است که: "آب از میان حوضی در وسط حیاط می جوشد و قهوه خانه ای در این قسمت دایر است."

این کاروانسرا را سازمان حفاظت از آثار باستانی در سال 1355 شمسی مرمت کرده است. در این مرمت، بام را، پس از برداشتن پوشش آجری آن، با کاهگل اندودند. امروزه نیز این بنا نیاز به مرمت دارد. بنا قاعده ای مربع، به ضلع 52 متر دارد و از کاروانسراهای کوچک به شمار می رود. این کاروانسرا حیاط هشت و نیم هشت کوچکی دارد که فقط در حدود 12 درصد مساحت کل بنا را شامل می شود؛ در حالی که نسبت فضای باز به مساحت کل بنا در دیگر کاروانسراها معمولا دو تا سه برابر این مقدار است. به این ترتیب، کاروانسرای قوشه از این حیث بنایی خاص است.

در این کاروانسرا، مانند اکثر بناهای مشابه، ایوانها و ایوانچه هایی در پیرامون حیاط قرار گرفته است. ایوانها در میانه هر ضلع حیاط و ایوانچه ها در طرفین آنها و در گوشه های حیاط جای دارند و حجره ها در پشت ایوانچه هایی مشابه هم وجود دارد، اما طرح حجره های پشت آنها یکسان نیست. در هر یک از گوشه های شمالی و جنوبی حیاط، حجره ای بزرگ وجود دارد که غرفه های عمیقی قاعده آنها را به شکل نیم صلیب در آورده است؛ اما در دو گوشه شرقی و غربی، هر ایوانچه با سه حجره در پشتش مرتبط است. در این بنا، فضاهای پیرامون حیاط، برخلاف معمول، بالاتر از سطح حیاط ننشسته اند.

دید عمومی از کاروانسرای قوشه دامغان

اسطبلها در پشت سه جبهه شمال شرقی و جنوب شرقی و جنوب غربی بنا واقع است و راه آنها از هشتی است. بدین ترتیب، چهارپایان وارد حیاط نمی شده اند و مسیر حرکت انسان و دام تقریبا تفکیک شده بوده است. احتمالا یکی از علل کوچکی حیاط این کاروانسرا همین تفکیک فضاهاست. اتاقهای چهارپاداران در راهرو هشتی به اسطبل قرار دارد و با فضاهایی ایوانچه مانند، که در مقابل آن است، از اسطبل به نوعی تفکیک شده است.

کاروانسرا قوشه دستگاه ورودی نسبتا مفصلی دارد. این دستگاه در ضلع جنوب شرقی بنا قرار دارد و سردر آن، مانند سردر غالب کاروانسراهای صفوی، از امتداد افقی نمای خارجی بیرون زده است. این سردر دو طبقه است و دو طاق نما به ارتفاع یک طبقه آن را به دیوار خارجی کاروانسرا پیوسته است. نشستن این سردر مرتفع و نماسازی شد در میان دیوار ساده کاروانسرا به آن جلوه و اعتبار بیشتری بخشیده است.

سردر کاروانسرای قوشه دامغان

هشتی پشت سردر با گسترش از چهار جهت حالتی صلیبی شکل یافته است؛ دو بازوی منشعب از فضای وسیع میانه هشتی راه ورود به اسطبلهای طرفین است و دو بازوی دیگر امتداد راه ورود به حیاط. اتاقهای نگهبانان کاروانسرا در دو طرف ورودی، در ابتدای هشتی، واقع است. در طبقه بالای سردر و قسمتی از دیگر فضاهای ورودی، بالاخانه ای شامل یک حیاط در میانه و سه اتاق در پیرامون آن، وجود دارد. بدین ترتیب، بر بام کاروانسرا، حیاطی محصور پدید آمده که احتمالا متعلق به کاروانسرادار و خانواده وی بوده است؛ در حالی که در اغلب کاروانسرا، فضای طبقه بالا را از هر سو باز کرده اند تا محل گذر هوا باشد. وجود بالاخانه سردر را مرتفع جلوه داده و ورودی را در حجم کلی بنا تشخص و اعتبار بیشتری بخشیده است.

هفت برج مدور توپر در چهارگوشه و نیز در میانه سه ضلع خارجی بنا قرار دارد که بر بالای آنها، اتاقکهایی با طاق گنبدین برای دیده بانی ساخته بودند. وجود این برجها و اتاقک های فراز آنها بنای کاروانسرا را به قلعه ای مستحکم شبیه می کرده است. امروزه اتاقکهای بالای برجها فروریخته و تنها در برج گوشه غربی نمونه ای از آن باقی است و هنوز سقف آجری آن دیده می شود.

در فاصله کمی از کاروانسرا، روبه روی سردر، آب انباری وجود دارد که هم زمان با کاروانسرا احداث شده است. در این قسمت، بقایای دیوار یخچالی قدیمی نیز مشاهده می شود. (منابع: الف-1)

گالری تصاویر (برای نمایش لطفا عضو شوید)

{gallery}1176{/gallery}

نظرات (0)

نظر ارسال شده‌ی جدیدی وجود ندارد

دیدگاه خود را بیان کنید

  1. ارسال دیدگاه بعنوان یک مهمان - ثبت نام کنید و یا وارد حساب خود شوید.
0 Characters
پیوست ها (0 / 3)
اشتراک‌گذاری موقعیت مکانی شما