حمام گنجعلی خان کرمان

حمام گنجعلی خان در میدان گنجعلی خان شهر کرمان قرار دارد. بانی این حمام، گنجعلی خان زیک بوده. وی از اوان کودکی شاه عباس اول صفوی ملازم و از خدام مخصوص او بود.

گنجعلی خان در سال های 1005 تا 1034 حکومت کرمان را بر عهده داشت و حوزه حکومت او از مرز فارس تا سرحد قندهار بود. از جمله آثار وی در این سالها مجموعه ای است در کنار بازار کرمان، مشتمل بر یک میدان بزرگ و بازاری که تقریبا به دور آن می چرخد و ضراب خانه و مسجد و کاروان سرا (یا مدرسه) و آب انبار و حمام، که در اطراف میدان قرار گرفته اند. بر سردر حمام این مجموعه، کتیبه ای با این ماده تاریخ به چشم می خورد: رقم کشیده ملک بر فلک پی تاریخ - کسی نداده نشان در جهان چنین حمام، که تاریخ 1020 را نشان می دهد. این تاریخ در انتهای کتیبه نیز به رقم آمده است.

سردر حمام بر روی محور عرضی میدان گنجعلی خان قرار دارد و تزیینات زیبا و پرکار آن توجه هر بیننده ای را جلب می کند. طاق سردر یزدی بندی است و سطوح آن تا بالای ازاره با نقاشی روی گچ مزین شده است. در اینجا، نقوش گل و اسلیمی های کوچک و اشکال مختلف حیوانات و پرندگان در کنار هم قرار گرفته اند. به نظر برخی از کارشناسان، این نقاشی ها، با توجه به ترکیب و رنگ آمیزی آنها، متعلق به دوره قاجاریان است. پس از این سردر و چند پیچ و خم، یک هشتی زیبا و سپس سربینه قرار دارد. درگاه هشتی به سربینه از سنگ یشم است که نقوشی از مرغ ماهی خوار در حالات گوناگون بر آن نقش بسته است.

حمام گنجعلی خان کرمان

معمار این مجموعه و نیز حمام استاد محمد سلطانی، معمار یزدی، بوده که نام وی بر طاق سردر حمام دیده می شود. نام میر شکر الله نیز بر سردر، در زیر نقاشی های روی گچ، دیده می شود. کتیبه ای کمربندی به خط نستعلیق با استحکام و زیبایی تمام در سردر مشاهده می شود. به علت وجود نام علی رضا عباسی، بر کتیبه کاروان سرا (یا مدرسه) گنجعلی خان، بعضی کتیبه حمام را نیز اثر این خطاط دانسته اند.

چنان که گذشت، این بنا در دوره صفویان و در نیمه اول قرن یازدهم ساخته شده است. این حمام تا سال 1316 شمسی دایر بود؛ و پس از آن قسمت هایی از آن به مرور زمان آسیبهای جدی دید. در حدود 1348 شمسی، بنا کاملا مرمت شد و بازسازی گردید. امروزه بنا را موزه کرده اند و در آن، صحنه هایی از وضع حمام در قدیم و نیز مجسمه هایی از خدمه حمام و طبقات مختلف مردم را همراه با لوازم استحمام به نمایش گذاشته اند.

حمام گنجعلی خان کرمان

این حمام مانند اغلب حمام های قدیمی، از دو بخش اصلی، یعنی سربینه و گرم خانه، تشکیل شده است. سربینه، که مردم کرمان به آن جامه کن می گویند، در واقع فضای اصلی بنا می باشد، جایی که معمار همه توان خود را به کار بسته تا فضایی عالی و باشکوه خلق کند. او با به کارگیری نظمی کامل و تناسباتی نغز و ترکیبی حساب شده از سطوح کاشی کاری پر نقش و نگار رنگارنگ و سنگ های مرمر و سقف های گچی پر شکنج سفید فضایی پرتکلف و مسحور کننده آفریده است. فوران آب از فواره های حوضهای متعدد و نورپردازی دقیق نیز جلوه این فضا را دو چندان کرده. سربینه فضای میانی وسیعی با قاعده هشت گوش کشیده دارد. این فضا شش غرفه در شش ضلع و حوضی کشکولی شکل در میانه دارد. غرفه های واقع بر محور عرضی فضای میانی از دیگر غرفه ها عریض تر و عمیق تر شده اند و بدین ترتیب، این محور را تقویت کرده اند. فضای میانی طاقی بلند دارد که رسمی بندی های پرکار در ترکیبی زیبا با مقرنس های ظریف آن را به سقفی موزون و پرچین و شکنج بدل کرده است. حوض کشکولی شکل میانه این فضا در زیر نورگیر بزرگ وسط سقف جلوه خاصی یافته است.

حمام گنجعلی خان کرمان

غرفه های پیرامون بالاتر از بخش میانی نشسته اند و سقف کوتاه تری دارند. از این رو فضاهایی مستقل پدید آمده، فضاهایی که هر یک حوضچه ای در میانه دارد. این فضاها از پشت به یکدیگر مرتبط اند. به این ترتیب، سربینه در عین اینکه فضایی یکپارچه و واحد جلوه می کند، دارای گوشه هایی دنج و تو در توست که هر یک استقلال تمام دارد و فضایی مناسب برای استراحت و عبادت و گفتگو است.

معروف است که غرفه های شش گانه سربینه به طبقات مختلف جامعه، یعنی سادات و روحانیون و خوانین و اعیان و بازاری ها و رعایا، اختصاص داشته است. در بخش هایی از پیرامون فضای میانی، مجموعه ای از انواع طاق های رسمی بندی دیده می شود. ازاره های بلند سربینه از کاشی های هفت رنگ است که نقوش گیاهی زیبا و رنگارنگی دارد. قسمتی از ازاره کاشی مستطیل شکل با تصاویری شبیه تصاویر نگارگری است که کارشناسان آنها را با توجه به نقش و رنگ آمیزی و پختشان متعلق به دوره قاجاریان دانسته اند.

حمام گنجعلی خان کرمان

در این حمام، میان در، که تبادل حرارت بین سربینه و گرم خانه را به حداقل می رساند و دید مستقیم آنها به هم را از بین می برد، بخشهای مختلفی دارد. در میانه قسمت اصلی میان در، فضایی با قاعده مربع و طاق رسمی بندی وجود دارد و سه فضا با قاعده نیم هشت به صورت سکو در سه ضلع آن بالاتر قرار گرفته اند. میان در خود به سربینه کوچکی می ماند که مراجعان پس از استحمام مدتی در آن تامل می کردند تا تغییر درجه حرارت را راحت تر تحمل کنند. بخش دیگر میان در فضایی است شش گوش، که آن هم سکوهایی در پیرامون دارد و به گوشه گرم خانه راه می برد.

گرم خانه در میان فضایی با قاعده مربع و سقف رسمی بندی کوتاه دارد. در یک سوی این فضا، بخشی با قاعده مستطیل واقع است که حوضی چهارگوش در میانه آن است. دو فضا با قاعده نیم هشت، در دو ضلع روبه روی هم و طاق نمایی عقب نشسته در ضلع سوم این فضا مکان هایی برای شستشو بر گرد حوض پدید آورده اند. قسمت های مختلف این بخش از گرم خانه را متناسب با شکل قاعده هر یک با طاقهای رسمی بندی متنوع پوشانده اند. در سوی دیگر فضای میانی گرم خانه، فضای چال حوض قرار دارد. در این مکان، حوض هشت پهلوی بزرگی واقع است که هشت ستون پیرامون آن طاق رسمی بندی وسیعی را بر دوش گرفته اند. این حوض را با آب سرد پر می کرده و از آن، خصوصا در تابستان برای شنا یا تفریح استفاده می کرده اند. فضای چال حوض شاه نشین مفصل جداگانه ای در ضلع جنوبی دارد. این شاه نشین نیز قاعده مربع دارد و در سه وجه آن، غرفه هایی با قاعده های نیم هشت با آن ترکیب شده است.

راه ورود به خزینه حمام از ضلع مقابل ورودی گرم خانه است؛ و در محل ورودی خزینه و ضلع مقابل آن، دو غرفه با قاعده نیم هشت عقب نشسته اند و محوری در امتداد ورود به خزینه پدید آورده اند. خزینه سه حوض مستقل دارد که حوض میانی را با آب گرم و دو حوض دیگر را با آب نیم گرم و سرد پر می کرده اند. خلوت گرم خانه فضایی است با قاعده هشت ضلعی و در کنار خزینه. این فضا نیز طاق رسمی بندی دارد و دو حوض کوچک در غرفه های پیرامون آن هست. حوضها و حوضچه ها و خزینه های حمام از آب قنات معروف شهرآباد پر می شده که آن نیز از آثار گنجعلی خان بوده. (منابع: الف-1)

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}1200{/gallery}
برای ارسال نظر ثبت نام نمایید