حمام چهارفصل اراک

حمام چهار فصل در خیابان شهید دکتر بهشتی، نرسیده به میدان هفت تیر شهر اراک قرار گرفته است. در بنا، کتیبه تاریخ دار یافت نشده؛ ولی تصویر کودکی احمد شاه قاجار بر کاشی های ستون های سربینه حمام مردانه دیده می شود.

سربینه حمام مردانه حمام چهارفصل اراک

بر اساس منابع بررسی شده، بانی این حمام و مجموعه ای شامل مسجد و مدرسه و آب انبار محمد ابراهیم خوانساری بوده است. این بنا، با نام حمام لطیف، مجموعه ای از چند حمام در کنار یکدیگر بوده و به همین دلیل، آن را چهار فصل نامیده اند. کارشناسان سازمان میراث فرهنگی اراک استان مرکزی بر این نظرند که این مجموعه از سه حمام تشکیل شده؛ در حالی که، بنا به قول مشهور، در این مجموعه دو حمام به مردان و زنان مسلمان و دو حمام به مردان و زنان اقلیت های دینی اختصاص داشته است.

هر یک از حمام های این مجموعه سربینه و گرم خانه داشته؛ ولی امروزه به سبب تغییرات، نمی توان صورت اصلی بنا را دقیقا تشخیص داد. مهم ترین، زیباترین و بزرگترین فضای مجموعه، سربینه حمام مردان مسلمان است که قاعده ای هشت ضلعی دارد. در دیوارهای دور تا دور آن، غرفه هایی با قاعده نیم هشت و تفکیک شده از هم پدید آمده. در میانه سربینه، وجود هشت ستون فضایی با قاعده هشت و نیم هشت ایجاد کرده. سقف مرتفع و پــُرکار یزدی بندی بر فراز بخش میانی و طاق های رسمی بندی کوتاه تری بر بالای فضاهای پیرامون قرار دارد. طاق بخش میانی پوشیده از کاشی های هفت رنگ است و طاق های پیرامون آهک بری شده که همه با هم فضایی رنگین و پـُر نقش و نگار ساخته اند. ستون های این فضا بسیار پرتزیین و پوشیده از کاشی های هفت رنگ است. ازاره کاشی سربینه و کاشی کاری قاب بندی های دیوارها سطح رنگین سقف را تا کف امتداد می دهند. نورگیر میانی سربینه و هشت نورگیر گرد آن، که آنها را با قطعات سنگ مرمر شفاف پوشانده اند، با پخش مناسب نور زیبایی فضا را دو چندان می کنند. در مدرسه محمد ابراهیم خوانساری، که در نزدیکی این حمام قرار دارد، حوضخانه ای هست مشابه با سربینه این حمام؛ چنان که معمرین اراک نقل می کنند، این دو فضا از هر لحاظ به یکدیگر شباهت داشته اند و پس از ساخت سربینه حمام، به درخواست بانی، حوضخانه مدرسه را مشابه آن ساخته اند. سربینه به واسطه میان در با گرم خانه مرتبط می شده است. ظاهرا میان در فضایی با قاعده ای مربع شکل در گوشه جنوبی سربینه بوده. امروزه راه میان سربینه و میان در مسدود است.

تزئینات سقف سربینه حمام مردان مسلمان حمام چهارفصل اراک

گرم خانه فضایی است با قاعده مربع، که چهار ستون میانه آن طاقی مدور و مرتفع تر از طاقهای پیرامون خود را بر دوش دارند. در میانه هر ضلع گرم خانه، غرفه ای با قاعده نیم هشت وجود دارد که غرفه جنوب شرقی ورودی خزینه و سه غرفه دیگر محل شستشو بوده است. در طرفین خزینه، دو فضا دیده می شود که احتمالا، اولی خزینه آب سرد و دومی خلوت گرم خانه بوده. به گفته معمرین محل، گرم خانه آهک بری داشته که امروزه کاملا از بین رفته است.

گرم خانه حمام مردانه حمام چهارفصل اراک

با توجه به نقشه ها، ظاهرا بخش دیگر این حمام، که مختص مردان اقلیت های دینی بوده، در جوار حمام مردان مسلمان قرار داشته. سربینه این قسمت قاعده ای هشت و نیم هشت و طاقی رسمی بندی دارد. در دوره اخیر، تغییراتی در این قسمت صورت گرفته: سربینه، علاوه بر گرم خانه این بخش از حمام، با سربینه و گرم خانه حمام دیگر مرتبط شده. گرم خانه هشت وجهی این بخش حوضی چهار گوش در میانه داشته است. در دوره معاصر، در خزینه، اتاقک هایی با دوش آب ساخته اند.

در گذشته، حمام های مردانه این بنا سردری پر تزیین و زیبا داشته که به حیاطی کوچک باز می شده است. امروزه برجای این حیاط، چند مغازه و بارانداز در کنار خیابان ساخته اند. موقعیت سردر فعلی حمام با سردر قدیم نود درجه اختلاف دارد و قسمتی از رسمی بندی هشتی از بین رفته است. دالان های منشعب از این هشتی به سربینه های دو حمام راه می برده است. در سال های گذشته، یکی از دالان ها را تا گرم خانه حمام مخصوص اقلیت های دینی ادامه دادند و این گرم خانه به ورودی و فضای انتظار بخش خصوصی حمام مردانه بدل شد.

در قسمت حمام های زنانه این مجموعه، وسیع ترین فضا، سربینه حمام زنان مسلمان است. این فضا قاعده هشت ضلعی منتظم و غرفه هایی کم عمق در دیوار دارد. قاعده میان در این حمام هشت و نیم هشت است و میان در با تغییر زاویه ای نود درجه سربینه را به گرم خانه مرتبط می کند. گرم خانه قاعده ای هشت و نیم هشت و غرفه هایی در پیرامون دارد. سربینه و گرم خانه حمام زنان اقلیت های دینی نیز قاعده ای هشت و نیم هشت دارد و در هر وجه آنها، غرفه ای عقب نشسته است. در این حمام، یک دالان نقش میان در را ایفا و سربینه را به گرم خانه مرتبط می کند. گرم خانه این بخش حمام رسمی بندی دارد. راه ورود به هر یک از خزینه های دو حمام زنانه، برخلاف معمول، مستقیم نیست؛ و برای ورود به آنها، باید از دالان هایی عبور کرد.

حمام زنان حمام چهارفصل اراک

راه ورود به حمام های زنانه از بام آنهاست. در کل، تمام قسمت های این مجموعه پایین تر از سطح زمین و بام آن همسطح با کف گذرها و خیابان های اطراف آن است و سابقا معبری از بام حمام زنانه می گذشت. امروزه تنها سردر حمام زنان مسلمان برجای مانده که قوسی دایره ای شکل دارد و برروی آن، تزیینات دیده می شود. (منابع: الف-1)

گالری تصاویر (برای مشاهده لطفا عضو شوید)

{gallery}1132{/gallery}

نظرات (0)

نظر ارسال شده‌ی جدیدی وجود ندارد

دیدگاه خود را بیان کنید

  1. ارسال دیدگاه بعنوان یک مهمان - ثبت نام کنید و یا وارد حساب خود شوید.
0 Characters
پیوست ها (0 / 3)
اشتراک‌گذاری موقعیت مکانی شما